نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیأت علمی مجتمع آموزش عالی سراوان

2 استادیار دانشکده منابع طبیعی - دانشگاه تهران

چکیده

هدف اصلی این پژ‍وهش بررسی و تهیه نقشه فرسایش بادی توسط مدل اریفر می­باشد. در این پژوهش از مدل تجربی IRIFRکه در سال 1375 توسط محققان کشور برای شرایط اقلیمی ایران تدوین و ارایه شده است با بهره­گیری از GIS استفاده گردید. ابتدا نقشه واحدهای کاری تهیه و سپس عوامل 9 گانه مؤثر در فرسایش بادی شامل سازند زمین­شناسی، شکل اراضی و پستی و بلندی، وضعیت باد و شرایط خاص اقلیمی، خاک و پوشش سطحی، پوشش گیاهی، فرسایش بادی، رطوبت خاک، نهشته­های بادی و عملیات مدیریتی در هریک از واحدهای کاری مورد بررسی قرار گرفت و امتیاز لازم بر اساس مدل به آنها داده شد. برای هر یک از عوامل مذکور یک لایه­ رستری در محیط GIS ساخته شد. نتیجه بررسی­ها در این منطقه نشان می­دهد که بیشترین امتیاز مربوط به تپه­های و پهنه­های ماسه­ای و اراضی شور و پف کرده با میزان رسوبدهی 4/3879 تن بر کیلومتر مربع در سال می­باشد و کمترین امتیاز مربوط به واحد کاری دشت ریگی متوسط با تراکم کم تا متوسط و میزان رسوبدهی سالانه 73/708 تن بر کیلومتر مربع در سال می­باشد. همچنین از کل منطقه مورد مطالعه 74/35 درصد معادل 36/46491 هکتار در کلاس زیاد و 73/63 درصد منطقه معادل 43/82902 هکتار در کلاس متوسط فرسایش بادی قرار دارد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Assessment of Wind Erosion Intensity by IRIFR Model Case Study: Jazinak, Sistan, Iran

نویسندگان [English]

  • Farhad Zolfaghari 1
  • Hasan khosravi 2

چکیده [English]

The main objective of this research is an investigation and preparing of wind erosion intensity map. IRIFR model used in this study which has been developed by Iranian researchers for Iran’s climatic conditions. At first, the working unit map was prepared Then nine effective factors in wind erosion such as Geological Formation, Landform and Topography, Wind and Climatic Conditions, Soil Surface, Plant Cover, Wind Erosion, Soil Moisture, Deposits of Wind and Management Process are determined for each working unit. Each factor scored according to IRIFR model and for each one a raster GIS layer was created. According to the results, active sand dunes and Saline Lands showed the highest value with the rate of annual sedimentation more than 3879.4 ton/km2 ,while medium sandy plain with low density showed the least value with an annual rate of sedimentation of 708.73 ton/km2. Also in whole area, 35.74 percent equivalent 46491.36 hectares are classified in high class and 63.73 percent equivalent 82902.43 hectares are classified in medium class of wind erosion.

کلیدواژه‌ها [English]

  • wind erosion
  • IRIFR
  • Sistan
  • Sedimentation
  • GIS

1)   احمدیان، محمدعلی (1378). بیابان (نگرشی سیستمی به فرآیند بیابان­زایی و بیابان­زدایی) فصلنامه تحقیقات جغرافیایی. شماره پیاپی52 و 53. صفحات 141-125.

2)      احمدی، حسن (1385). ژئومورفولوژی کاربردی، جلد 2. بیابان- فرسایش بادی. انتشارات دانشگاه تهران.

3)   اختصاصی، محمدرضا؛ حسن احمدی (1375). معرفی دو روش جدید برآورد رسوب در فرسایش بادی، اول روش تجربی و آنالیزهای منطقه‌ای سرعت اریفر و دوم اندازه‌گیری غیر مستقیم کاربردی دستگاه W.E.meter برآورد رسوب فرسایش بادی تداوم باد، مجموعه مقالات دومین همایش ملی بیابان‌زایی و روش‌های مختلف بیابان‌زدایی. انتشارات موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع.

4)      اختصاصی، محمدرضا؛  عادل سپهر (1390). روش‌ها و مدل­های ارزیابی و تهیه نقشه بیابان­زایی، انتشارات دانشگاه یزد.

5)   بهلولی، محسن (1384). ارزیابی فرسایش بادی در مزارع انتخابی دشت یزد با استفاده از مدل WEPS و IRIFER . پایان‌نامه کارشناسی ارشد دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران.

6)   پهلوانروی، احمد (1391). ارزیابی فرسایش و رسوبات بادی با استفاده از مدل IRIFR در منطقه زهک دشت سیستان. فصلنامه جغرافیا و توسعه شماره 27. صفحه 140- 127.

7)      حنطه، عباس؛ علی‌اکبر دماوندی (1390). اکولوژی مناطق بیابانی. انتشارات مؤسسه آموزش عالی علمی کاربردی جهاد کشاورزی.

8)   خسروی، محمود (1383). بررسی روابط بین الگوی­های چرخش جوی کلان مقیاس نیمکره شمالی با خشکسالی­های سالانه سیستان و بلوچستان، فصلنامه جغرافیا و توسعه. شماره 3. صفحات 252-229.

9)   ذوالفقاری، فرهاد (1389). ارزیابی پتانسیل بیابان­زایی با استفاده از مدل IMDPA در منطقه جزینک سیستان. پایان‌نامه کارشناسی ارشد دانشکده منابع طبیعی دانشگاه زابل.

10) ذوالفقاری، فرهاد؛ علیرضا شهریاری؛ اکبر فخیره؛ علیرضا راشکی؛ سهیلا نوری؛ حسن خسروی (1390). ارزیابی شدت بیابان‌زایی دشت سیستان با استفاده از مدل IMDPA، فصلنامه پژوهش­های آبخیزداری. شماره 91. صفحات 107- 97.

11)  رفاهی، حسینقلی (1385). فرسایش بادی و کنترل آن. انتشارات دانشگاه تهران.

12) زهتابیان، غلامرضا؛ مجید کریم‌پورریحان؛ علی‌اکبر دماوندی؛ محمد کیانیان؛ میترا شیرازی؛ امین صالح‌پورجم (1390). ترجمه بیابان­ها و زیست­بوم­های بیابانی، انتشارات دانشگاه تهران.

13)  گیتی، علیرضا (1390). بیابان، بیابان­زایی و بیابان­زدایی( چالش­ها و فرصت­ها). انتشارات علم کشاورزی ایران.

14) مصباح‌زاده، طیبه؛ حسن احمدی (1389). نقش رژیم بادی در میزان دبی و جهت انتقال رسوبات تپه­های ماسه­ای. فصلنامه تحقیقات جغرافیایی شماره 4 (پیاپی 99). صفحات 724-710.

15) مصباح‌زاده، طیبه؛ حسن احمدی؛ غلامرضا زهتابیان؛ فریدون سرمدیان (1389). ارزیابی شدت فرسایش بادی با بهره‌گیری از مدل IRIFR، فصلنامه منابع طبیعی ایران. نشریه مرتع و آبخیزداری. دوره 63. شماره 3. صفحات 415-399.

16) نگارش، حسین و لیلا لطیفی (1387). تحلیل ژئومورفولوژیکی روند پیشروی تپه­های ماسه­ای شرق دشت سیستان در خشکسالی­های اخیر، فصلنامه جغرافیا و توسعه. شماره 12. صفحات 60-43.

17)    Laura, A.D., Daniel, E.B (2009). Threshold wind velocity susceptibility to wind erosion under variable climatic condition. Land Degrad. Develop, Vol, 20.

18)    Nicholas, P., Webb, Hamish, A., McGowan, Stuart R., Phinn and Grant H., McTainsh (2006). AUSLEM (Australian Land Erodibility Model): A tool for identifying wind erosion hazard in Australia, Journal of Geomorphology, Vol,78.

19)    Washington, R. M., Tood, N., J Middleton and A. S. Goudie (2000). Global dust storm source areas determined by total ozone monitoring spectrometer and ground observations. School of Geography and the Environment, University of Oxford press.

20)    Xuakai, K., Panmao, Zou., Zhai, M (2003). Relationship between vegetation coverage and spring dust storms over northern china, Journal of Geophysical Research, 109, 204-217.