نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیات علمی دانشگاه سیستان و بلوچستان

2 دانشجوی کارشناسی ارشد

چکیده

    آسیب‌پذیری ناشی از زلزله یکی از مهم‌ترین چالش‌های پیش روی شهرهای بزرگ در ایران است. وقتی شهرها علاوه بر فرسودگی، مناطق حاشیه‌نشین و اسکان غیررسمی دارند، حساسیت این موضوع دو چندان می­گردد. در این میان، شهر تبریز یکی از شهرهای پرجمعیت ایران می­باشد که به لحاظ خطر زلزله در وضعیت آسیب­پذیری بالا می­باشد.این شهر مانند سایر شهرهای بزرگ ایران دارای سکونت‌گاه‌های غیررسمی می­باشد که در کنار گسل فعال استقرار یافته­اند؛ این مناطق به لحاظ ساخت­و­ساز و برنامه­ریزی شهری (برنامه­ریزی کاربری اراضی) در وضعیت نامناسبی قرار دارند و در صورت وقوع زلزله می­تواند فاجعة انسانی با توجه به تراکم بالای جمعیتی و سایر پارامترهای مؤثر در افزایش آسیب­پذیری ناشی از زلزله  در این محدوده اتفاق بیفتد. این مقاله به بررسی مناطق یک و پنج شهر تبریز که در بین مناطق دارای سکونت‌گاه‌های غیررسمی شهر تبریز می­باشند، از لحاظ آسیب­پذیری ناشی از زلزله با در نظر گرفتن ماهیت زلزله و بررسی آن در ارتباط با چهار عامل تراکم جمعیت، تراکم ساختمانی، کیفیت ابنیه و نوع مصالح می­پردازد و جهت ارزیابی رابطة بین میزان آسیب­پذیری زلزله و عوامل مؤثر بر آسیب­پذیری، از سیستم اطلاعات جغرافیایی GISو مدل تحلیل سلسله مراتبی (AHP)و برای برآورد تراکم از برآورد تراکم کرنل (KDE) استفاده شده است. نتایج تحقیق نشان می­دهد که مناطق یک و پنج شهر تبریز با توجه به تمرکز بالای جمعیت، کیفیت ابنیة پایین، عمر ساختمان‌ها و استفاده از مصالح غیرمقاوم در برابر زلزله از یک طرف و نزدیکی به گسل و بافت حاشیه­نشین از طرف دیگر،  در صورت وقوع زلزله می­تواند خسارات جبران­ناپذیری را متحمل گردد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The Survey effective factors in vulnerability due earthquake in Informal District of city zones with application of GIS: Case study: 1 and 5 zones of Tabriz

نویسندگان [English]

  • Ali Hajinezhad 1
  • Ahad Badali 2
  • Vahed Aghaei 2

چکیده [English]

The Earthquake Vulnerability one of the important challenges confront of big cities in Iran. Sensitivity of this matter reduplicate when the cities moreover exhaustion contain slums area and informal settlements. The Tabriz city one of the populous city in Iran that from earthquake risks on high Vulnerability position. Tabriz city like as other cities containing informal settlements and this sector establishment on active fault side. This sector of construction and urban planning (urban land use planning) aspects in the unsuitable position. While the earthquake happened as regards high population density and other effective factors on Vulnerability increasing due earthquake human disaster in this area can happened. This article surveyed 1 and 5 zone of Tabriz city that contain informal settlements between Tabriz city zones، from Vulnerability due earthquake for as much as earthquake nature and study it’s relation with four factors population density, construction density, constructions quality and type of the construction materials also  for evaluation of  Vulnerability amount and effective factors in Vulnerability used from geographic information system(GIS) and Analytical Hierarchy process(AHP) and for density estimation used from the kernel density estimation(KDE). Research results showed that 1 and 5 of Tabriz city zones because high population concentration, low constructions quality, constructions high ages and used from unresisting materials in opposition of earthquake and established in proximity of fault and slum texture in other side while the earthquake occurrence can endure irrecoverable damage.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Vulnerability- informal settlements- earthquake-Tabriz city-GIS-AHP

-        احمدی، حسن (1376). نقش شهرسازی درکاهش آسیب­پذیری شهر، سازمان مسکن و شهرسازی.

-        بدلی، احد (1390). نقش برنامه ریزی کاربری اراضی در مدیریت بحران ناشی از زلزله در نواحی حاشیه­نشین با استفاده از GIS مطالعه موردی شهر تبریز، پایان نامه ارشد، دانشگاه تبریز.

-        حبیبی، کیومرث و همکاران (1386). نو سازی و بهسازی بافتهای کهن شهری، دانشگاه کردستان.

-        حبیبی، کیومرث و همکاران (1387). تعیین عوامل ساختمانی موثر در آسیب پذیری بافت کهن شهری زنجان با استفاده ازGIS  و FUZZY LOGIC، هنرهای زیبا، شماره 33، صص 36-27.

-        حمیدی، ملیحه (1371). ارزیابی الگوهای قطعه بندی اراضی و بافت شهری در آسیب­پذیری مسکن از سوانح طبیعی، مجموعه مقالات  سمینار سیاست‌های توسعه مسکن در ایران، تهران.

-        خیام ، مقصود (1374). نگرش به تنگاهای ژئومورفولوژی توسعه شهر تبریز، نشریه دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، شماره 1، دانشگاه تبریز، صص 102-91.

-        داودپور، زهره (1384). کلانشهر تهران و سکونت‌گاه‌های خودرو، انتشارات مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری، تهران.

-        رنج آزمای، فاطمه (1390). پایان­نامه کارشناسی ارشد، تحلیل میزان آسیب­پذیری مساکن شهری در برابر زلزله مطالعه موردی منطقه 6 تبریز، دانشگاه تبریز.

-        رنجبر، محسن، مهدی اشراقی و قاضی ایرانمنش (1385). تهیه الگوی پایگاه اطلاعات مکانی به منظور مکانیابی محلهای استقرار موقت جمعیتهای آسیب دیده ناشی از زلزله،  اولین همایش مقابله با سوانح طبیعی، پردیس فنی دانشگاه، تهران.

-        زبردست، اسفندیار(1380). کاربرد فرایند تحلیل سلسله مراتبی در برنامه­ریزی شهری و منطقه­ای، مجله هنرهای زیبا، شماره 10، دانشگاه تهران، صص 21-13.

-        شمس، مجید، جعفر معصوم­پور، شهرام سعیدی، حسین شهبازی (1390). بررسی مدیریت بحران در بافت‌های فرسوده شهر کرمانشاه مطالعه موردی محله فیض آباد، مجله آمایش محیط، دوره 4، شماره 13، صص66-41.

-        صرافی، مظفر (1381). به سوی نظریه‌ای برای ساماندهی اسکان غیررسمی از حاشیه‌نشینی تا متن شهرنشینی، مجله هفت شهر، سال سوم، شماره هشتم، صص11-5.

-        فیروزی، افسانه، فریدون بابایی اقدم و احد بدلی (1391). شناسایی محلات آسیب­پذیر در برابر زلزله در سکونت‌گاه‌های غیررسمی مطالعه موردی شهر پارس‌آباد مغان، دومین کنفرانس ملی مدیریت بحران.

-        کریمی صالح، محمد جعفر (1385). برنامه‌ریزی شهری مقابله با سوانح طبیعی، اولین همایش مقابله با سوانح طبیعی، دانشکده فنی، دانشگاه تهران.

-        ملکی، امجد (1386). پهنه‌بندی خطر زمین لرزه و اولویت بندی بهسازی مساکن در استان کردستان، پژوهش های جغرافیایی، ش 59 ، دانشکده جغرافیا دانشگاه تهران، صص 124-115.

-        مهندسین مشاور تهران پادیر (1388). مطالعات ریز پهنه­­بندی ژئوتکنیک لرزه­ای شهر تبریز، وزارت مسکن وشهرسازی، جلد اول، سازمان مسکن و شهرسازی آذربایجان شرقی.

-        مهندسین مشاورزیستا (1385). طرح مطالعات حاشیه‌نشینی تبریز، سازمان مسکن و شهرسازی آذربایجان شرقی.

-        ویسه، یدالله (1387). نگرشی بر مطالعات شهرسازی و برنامه­ریزی شهری در مناطق زلزله خیز، انتشارات موسسه بین­المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله.

-   Burton, I. Kates , R. W and White, G. F ( 1999) “the environment as hazard”, Oxford university press, NewYork Oktay .orgunay .comprehensie disaster planning and management proceeding of the international conference on seicmic zonation. France.

-   Cutter. S.l. (1996) societal responses to environmental hazards.  International social science Journal, vol 48, Issu150, p 439-551.

-   Kreimer, A. Arnold ,A and Carlin ,A. (2003)” Building safer cities, The future of disaster risk”,World bank. Disaster risk management series, Vol. 3, The National report of the Islamic republic of Iran on disaster reduction (2005)” World Conference on Disaster Reduction”, Kobe, Hyogo, Japan.

-   Mitchell, J. Devine ,N and Jagger, K. (1989)”A contextual model of natural hazards”, Geographical Review 79,391-409.

-   Rashed, K and Weeks, J. (2003)”Assessing vulnerability to earthquake hazards through spatial International Journal of Geographic Information Science multicriteria analysis of urban areas”, Vol. 17, no. 6: 547-576.

-   Tucker.B.E(1994). Some remark concerning world wide urban earthquake hazard and  earthquake hazard mitigation. Inssues in urban earthquake risk.

-   UNDP(2004)” Reducing disaster risk”, A challenge for development. A global report, New York, Prevention and Recovery. NY 10017, USA: Bureau for Crisis.

-   UNISDR (2005), http:unidsdr.org, (accessed July 10, 2007).

-   Valerio Cozzani( 2007) “A methodology for the quantitative risk . Gigliola, S.Antonioni, Gtriggered by seismic events”, Journal of Hazardous Materials, assessment of major accidents.