نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشگاه تبریز

2 دانشگاه فردوسی مشهد، گروه جغرافیا

3 دانشگاه تبریز- دانشکده جغرافیا-گروه آب و هواشناسی

چکیده

هدف اصلی پژوهش حاضر تحلیل همدیدی سازوکار حاکم بر وقوع بارش های سنگین بهاره در شمال غرب ایران می باشد. بدین جهت داده های بارش روزانه فصل بهار تعداد 15 ایستگاه همدید در منطقه شمال غرب کشور برای یک دوره 34 ساله (2014-1981) مورد استفاده قرار گرفت و با بهره گیری از شاخص صدک و لحاظ نمودن صدک 95% به بالا، 98 روز بارش سنگین و فراگیر شناسایی شد. به منظور تعیین الگوی همدیدی با بهره گیری از داده های بازتحلیل شده NCEPNCAR، نقشه های مربوط به ارتفاع ژئوپتانسیل، فشار سطح دریا، خطوط جریان، تاوایی نسبی، شار رطوبت در ترازهای متفاوت به صورت 6 ساعته تهیه شد و الگوی منطقه ای جریان و شرایط جوی حاکم از دو روز قبل از وقوع روز بارشی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. یافته‌ها بیانگر آن است که بارش‌های سنگین شمال غرب ایران در قالب 4 الگوی همدیدی قابل دسته-بندی می‌باشند. در الگوی اول، علت اصلی وقوع بارش سنگین در منطقه، عبور چرخند یا سامانه کم‌فشار دینامیکی مهاجر و منطقه همگرایی و گردش چرخندی ناشی از آن است که عامل اصلی تزریق رطوبت به داخل این چرخندها، واچرخند مستقر بر روی دریای عرب می‌باشد. در الگوی دوم سامانه بندالی از نوع زوجی در تراز میانی وردسپهر با توقف حرکت سامانه‌های گردشی در تراز میانی و زیرین جو منجر به وقوع بارش سنگین شده است. در الگوی سوم یک مرکز کم‌فشار در تراز دریا مشاهده نمی‌گردد، اما یک مرکز گردش چرخندی بر روی منطقه شکل گرفته است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

A Synoptic analysis for the occurrence of springtime heavy rainfall in the Northwest of Iran

نویسندگان [English]

  • Ali mohammad khorshiddoust 1
  • abbas mofidi 2
  • Ali akbar rasouli 1
  • Kamel Azarm 3

1 tabriz university

2 Ferdowsi University of Mashhad

3 Tabriz University

چکیده [English]

The main purpose of this research is synoptic analysis for the occurrence of springtime heavy rainfall in the Northwest of Iran. Therefore, daily precipitation data were obtained from 15 synoptic stations for a period of 34 years (1981-2014). Then by using percentile index of above 95th, it was identified 98 days with heavy precipitation. So, to determine the synoptic patterns by applied the NCEP/NCAR reanalysis dataset, the maps of geopotential height, sea level pressure, streamlines, vorticity, and specific humidity at different levels were prepared and the regional pattern flow and atmospheric conditions two days before the occurrence of precipitation analyzed. The results indicate that heavy precipitations in North West of Iran are categorized into four synoptic patterns. At the first pattern, the main cause of heavy precipitation in North West is passing cyclone or low-pressure migratory systems and the regional dynamic convergence and its association with cyclonic circulation. The main factor for the transferring of moisture to the inner side of these cyclones is the anti-cyclone stationed in Saudi Arabia. At the second pattern, the couple blocking system in the middle level of troposphere system is caused heavy precipitation with stop-motion circulation systems in the middle and lower levels of the atmosphere. At the third pattern, a deep cyclonic circulation center has not been formed on their area and seems deepening a trough of extratropical and stimulates the local convergence condition dynamically, and is regarded as the main mechanism of precipitations occurrence.

کلیدواژه‌ها [English]

  • "CHIRPS"
  • "Heavy Precipitation"
  • "Synoptic Climatology"
  • "North West of Iran"

اشجعی باشکند، محمد (1379)، بررسی و ارائه مدل های سینوپتیکی بارش های سنگین در شمال غرب ایران، پایان نامه کارشناسی ارشد، استاد راهنما: دکتر محمد خیراندیش، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده منابع طبیعی، گروه هواشناسی.

براتی، غلام رضا، مرادی، محمد، سلیمی، رقیه (1394)، واکاوی همدید بارش‌های سنگین بهارة استانِ زنجان، مجله مخاطرات محیط طبیعی، سال چهارم، شماره ششم، صص 88-77.

جهانبخش، سعید، میرهاشمی، حمید، تدینی، معصومه (1394)، تحلیل همدید ـ ترمودینامیک بارش‌های ابرسنگین شمال‌غرب ایران (استان آذربایجان شرقی)، نشریه جغرافیا و برنامه ریزی، سال 19، شماره 51، صص 125-107.

جهانبخش، سعید، جعفری شندی، فاطمه، حسین علی پور، فرشته (1393)، بررسی رابطه الگوهای گردشی جو بالا با بارش های ابر سنگین (مطالعه موردی استان آذربایجان شرقی)، نشریه علمی-پژوهشی جغرافیا و برنامه ریزی، سال 16، شماره 42، صص138-113.

حجازی زاده، زهرا، جعفرپور، زین العابدین، پروین، نادر (1386)، بررسی و شناسایی الگوهای سینوپتیکی تراز 500 هکتوپاسال مولد سیلاب های مخرب و فراگیر سطح حوضه آبریز دریاچه ارومیه، نشریه علوم جغرافیایی. شماره 10، صص154-125.

درگاهیان، فاطمه، علیجانی، بهلول، محمدی، حسن (1393)، بررسی سینوپتیکی الگوهای فشار مرتبط با بلاکینگ های موثر بر رخدداد بارش های مداوم (5 روز و بیشتر) و سنگین در ایران: در فصل سرد 2012-1953، جغرافیا و مخاطرات محیطی، شماره دهم، صص 173-155.

رسولی، علی اکبر (1391)، تحلیل سری های زمانی فشار مراکز الگوهای سینوپتیکی موثر بر بارش های فصلی ایران، مجله جغرافیا و توسعه. شماره 27، صص 88-77.

رسولی، علی اکبر، جوان، خدیجه (1391)، تحلیل روند وقوع توفان های رعد و برقی در نیمه غربی ایران با کاربرد آزمون های ناپارامتری، فضای جغرافیایی، سال دوازدهم، شماره  38، صص 126-111.

رضایی بنفشه، مجید، حسین علی پور، فرشته، جعفری شندی، فاطمه، علی محمدی، مجید (1394)، تحلیل همدید بارش های سنگین پهنه شمال غرب ایران (با تاکید بر الگوهای ضخامت جو). نشریه جغرافیا و برنامه ریزی، سال 19، شماره 53، صص 135-117.

ساری صراف، بهروز، رسولی، علی اکبر، کیانی، طاهره، ملکیان، اشرف (1387)، تحلیل همدید بارش های رگباری در حوضه جنوبی رود ارس، فضای جغرافیایی، ش 24، صص 146-123.

سیف، مهرزاد (1375)، بررسی توزیع بارش تگرگ در ایران، پایان نامه کارشناسی ارشد، مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران.

صادقی، سلیمان، مفیدی، عباس، جهانشیری، مهین، دوستان، رضا (1393)، نقش الگوهای گردش مقیاس منطقه ای جو بر وقوع روزهای بسیار آلوده در شهر مشهد، ‎جغرافیا و مخاطرات محیطی، جلد 3، شماره 10، صص 35-1.

طاهایی، فاطمه، سلکی، هیوا، حجازی زاده، زهرا (1395)، بررسی الگوهای همدید بارش های فوق سنگین غرب و جنوب غرب حوضه آب خیز دریاچه ارومیه، برنامه ریزی و آمایش فضا، دوره 20، شماره 1، صص 96-79.

عساکره، حسین (1390)، مبانی اقلیم شناسی آماری، انتشارات دانشگاه زنجان، زنجان.

علیجانی، بهلول (1387)، آب و هوای ایران، چاپ هشتم، انتشارات دانشگاه پیام نور، تهران.

غفاریان، پرویز، مشکواتی، امیر حسین، آزادی، مجید، مزرعه فراهانی، مجید، رحیم زاده، فاطمه (1389)، بررسی همدیدی بارش در شمال غرب ایران-مطالعه ی موردی بارش فرین ایستگاه ارومیه، نشریه پژوهش های اقلیم شناسی، شماره سوم و چهارم، صص 12-1.

فرج زاده اصل، منوچهر، فتح نیا، امان الله، لشکری، حسن (1387)، مسیریابی و فرکانس بندی سامانه های بارشی در غرب ایران (استان های کرمانشاه و ایلام)، فصلنامه مدرس علوم انسانی، دوره 12، شماره 2، صص 159-139.

قویدل رحیمی، یوسف (1390)، تحلیل سینوپتیک بارش های رعد و برقی، 4 و 5 اردیبهشت 1389، تبریز، نشریه جغرافیا و برنامه ریزی، سال 16، شماره 42، صص 238-223.

کاوسی، رضا، موحدی، سعید (1393)، بررسی همدید کنش های چرخندی بر روی ایران در سال 1371، ش. فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، سال 29، شماره چهارم، شماره پیاپی 115، صص 112-97.

لشکری، حسن، آقاسی، نوشین (1392)، تحلیل سینوپتیکی توفان های تندری تبریز در فاصله زمانی (2005-1996)، نشریه جغرافیا و برنامه ریزی، 17(45)، صص 234-203.

 مفیدی، عباس، زرین، آذر، کارخانه، میثم (1393)، بررسی الگوی گردش جو در طول دوره های خشک و مرطوب در سواحل جنوبی دریای خزر، ژئوفیزیک ایران، 8، ش 1، صص 176-140.

مفیدی، عباس، زرین، آذر، جانباز قبادی، غلام رضا (1387)، تعیین الگوی همدیدی بارش های شدید و حدی پاییزه در سواحل جنوبی دریای خزر، مجلة فیزیک زمین و فضا دوره 2، شماره 33، صص 154-131.

مفیدی، عباس، زرین، آذر (1384)، تحلیل همدیدی ماهیت کم فشارهای سودانی، فصل نامه سرزمین، سال دوم، شماره 6، صص 48-24.

مفیدی، عباس (1379)، بررسی همدیدی نقش دریای سیاه در بارش ایران، پایان نامه کارشناسی ارشد، استاد راهنما دکتر بهلول علیجانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، تهران.

Beck, C., Jacobeit, J., & Jones, P. D. (2007). Frequency and within type variations of large scale circulation types and their effects on low frequency climate variability in central europe since 1780. International Journal of Climatology, 27(4), 473-491.

Esteban, P., Martin‐Vide, J., & Mases, M. (2006). Daily atmospheric circulation catalogue for Western Europe using multivariate techniques.International Journal of Climatology, 26(11), 1501-1515.

Funk, C., Peterson, P., Landsfeld, M., Pedreros, D., Verdin, J., Shukla, S., Michaelsen, J. (2015). The climate hazards infrared precipitation with stations a new environmental record for monitoring extremes, Nature Sci. Data, vol. 2, pp. 150066.

Gevorgyan, A. (2013). Main types of synoptic processes and circulation types generating heavy precipitation events in Armenia. Meteorology and Atmospheric Physics, 122(1-2), 91-102.

Huth, R., Beck, C., Philipp, A., Demuzere, M., Ustrnul, Z., Cahynová, M., Tveito, O. E. (2008). Classifications of atmospheric circulation patterns.Annals of the New York Academy of Sciences, 1146(1), 105-152.

James, P. M. (2007). An objective classification method for Hess and Brezowsky Grosswetterlagen over Europe. Theoretical and Applied Climatology, 88(1-2), 17-42.

Jenkinson, A. F., & Collison, F. P. (1977). An initial climatology of gales over the North Sea. Synoptic climatology branch memorandum, 62, 18.

Jones, P. D., Hulme, M., & Briffa, K. R. (1993). A comparison of Lamb circulation types with an objective classification scheme. International Journal of Climatology, 13(6), 655-663.

Mastrangelo, D., Horvath, K., Riccio, A., & Miglietta, M. M. (2011). Mechanisms for convection development in a long-lasting heavy precipitation event over southeastern Italy. Atmospheric Research, 100(4), 586-602.

Martinez, C., Campins, J., Jansü, A., & Genovés, A. (2008). Heavy rain events in the Western Mediterranean: an atmospheric pattern classification.Advances in Science and Research, 2, 61-64.

Schumacher, R. S., & Johnson, R. H. (2008). Mesoscale Processes Contributing to Extreme Rainfall in a Midlatitude Warm-Season Flash Flood. Monthly Weather Review, 136(10), 3964-3986.

Yarnal, B., Comrie, A. C., Frakes, B., & Brown, D. P. (2001). Developments and prospects in synoptic climatology. International Journal of Climatology,21(15), 1923-1950.

Ziv, B., Dayan, U., Kushnir, Y., Roth, C., & Enzel, Y. (2006). Regional and global atmospheric patterns governing rainfall in the southern Levant.International Journal of Climatology, 26(1), 55-73.