نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد مدیریت مناطق بیابانی

2 هیات علمی دانشگاه

3 دانشیار دانشگاه تهران

چکیده

ارزیابی موثرترین شاخص‌های بیابان‌زایی و تعیین اولویت و اهمیت آنها با استفاده از روش‌های سیستماتیک و نظامند مانند روش‌های تصمیم‌گیری چند معیاره می‌تواند باعث افزایش بهره‌وری پروژه‌های کنترل و احیای مناطق در خطر بیابان‌زایی و جلوگیری از هدر رفت سرمایه‌گذاری شود. بنابراین در پژوهش حاضر به‌منظور تعیین موثرترین شاخص‌ها و اولویت‌بندی و وزن‌دهی آنها از روش‌های تاپسیس و تحلیل سلسله مراتبی استفاده شد. ابتدا 32 شاخص مهم و تاثیرگذار با استفاده از تحقیقات صورت گرفته در این زمینه در ایران و جهان و مدل‌های ارزیابی موجود تعیین و از طریق پرسشنامه به‌وسیله کارشناسان مربوطه نمره‌دهی شدند. با کمک روش آنتروپی شانون، معیارهای مناسب برای ارزشیابی شاخص‌ها، وزن‌دهی و سپس با بکارگیری روش تصمیم‌گیری رتبه‌ای تاپسیس موثرترین شاخص‌های برای مدیریت و مقابله با بیان‌زایی تعیین و با استفاده از تحلیل سلسله مراتبی، وزن‌دهی و اولویت بندی شدند. نتایج پژوهش نشان ‌داد که معیار حساسیت به تغییرات جزئی با وزن 341/0 دارای بالاترین اهمیت و معیار هزینه و زمان با وزن 111/0 دارای کمترین اهمیت در بین معیارهای مورد بررسی هستند. از میان 32 شاخص رتبه‌بندی شده 20 شاخص به‌عنوان موثرترین شاخص‌ها تعیین شد که شاخص‌های بارش سالیانه، شوری آب، درصد پوشش گیاهی از اهمیت بالایی برخوردار هستند. همچنین نتایج تحقیق نشان داد که شاخص تغییر کاربری اراضی با وزن 217/0 و شاخص بارش سالیانه با وزن 166/0به ترتیب بالاترین اولویت را در بین شاخص‌های انسانی و طبیعی دارند و بنابراین در مدیریت و مقابله با بیابانی شدن باید در اولویت قرار گیرند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Ranking Effective Desertification Indices using TOPSIS and Analytic Hierarchy Process (Case Study: Kashan Region)

چکیده [English]

It is very difficult to assess desertification and criteria and indices are considered as key tools to measure the destruction. Evaluate the most effective desertification indices assessment and determination of their priorities and importance using systematic methods including Attribute Decision Making can increase the efficiency of controlling projects and, reclamation of disturbed lands, and also to avoiding investment wasting. Therefore, in this study TOPSIS and Analytic Hierarchy Process algorithm were used to determine the most effective indices and ranking their priorities and importance. The first, based on previous study in Iran and other parts of the world, 32 of effective indices on desertification were selected and weighted by relevant experts via questionnaires. Using Shannon entropy model suitable criteria for evaluating the indices were weighted, and then the most effective factors to assess desertification were determined and weighted by TOPSIS algorithm and Analytic Hierarchy Process respectively. The results showed that the criteria of sensitivity to minor changes and cost and time with the weight of 0.341 and 0.111 have the highest and the least importance among the studied criteria respectively. Among 32 ranked indices, 20 indices were determined as the most effective indices on desertification. The indices of annual rain fall, salinity, vegetation cover have the highest importance respectively. Also the results showed that indices of land use changes and annual rainfall with the weight of 0.217 and 0.166 have the highest priorities between human and natural indices respectively; so they should be prioritized in management and combat to desertification.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Desertification
  • Assessment
  • TOPSIS
  • Shanon Entropy
  • Analytic hierarchy process

اختصاصی، محمدرضا؛ سپهر، عادل (1390). روش‌ها و مدل‌های ارزیابی و تهیه نقشه بیابان‌زایی، انتشارات دانشگاه یزد، چاپ اول، 288.

اربابی سبزواری آزاده  (1389). تحلیل اثر خشکسالی با روش درونیابی شاخصZ نرمال بارندگی در سامانه سیستم اطلاعات جغرافیایی در منطقه کاشان. فصلنامه جغرافیایی طبیعی، دوره هفتم، شماره 3، صص 105-124.

پورطاهری، مهدی (1389)، کاربرد روش‌های تصمیم‌گیری چند شاخصه در جغرافیا، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی، 223 ص.

خسروی، حسن (1383)،  کاربرد مدل مدالوس در بررسی بیابان زایی منطقه کاشان، پایان نامه کارشناسی ارشد بیابان‌زدایی، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران،205ص.

خسروی، حسن (1391)، ارائه مدل پایش و سیستم هشدار اولیه بیابان‌زایی (مطالعه موردی:منطقه کاشان)، رساله دکتری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، 186 ص.

صادقی‌روش، محمدحسن؛ احمدی، حسن؛ زهتابیان، غلامرضا؛ طهمورث، محمد (1389). کاربرد فرآیند تحلیل سلسله مراتبی (تحلیل سلسله مراتبی) در ارزیابی راهبردهای بیابان­زدایی مطالعه موردی: منطقه خضر آباد یزد، تحقیقات مرتع و بیابان ایران، دوره هفدهم، شماره اول، صص 49-35.

صادقی روش، محمدحسن؛ زهتابیان، غلامرضا (1390). ارزیابی راهبردهای بیابان‌زدایی با کاربرد مدل تحلیل سلسله مراتبی (تحلیل سلسله مراتبی) و تکنیک اولویت‌بندی ترجیحی بر اساس تشایه به پاسخ‌های ایده‌آل (TOPSIS) مطالعه موردی: منطقه خضرآباد یزد، فصلنامه علوم و فنون منابع طبیعی، سال سوم، شماره ششم، صص 17-30.

صبوری راد، سیما (1393). تعیین سامانه شاخص‌های ارزیابی بیابان‌زایی بر مبنای رویکرد FUZZ_DPSIR (مطالعه موردی: منطقه فیض‌آباد)، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده منایع طبیعی دانشگاه تهران، 134ص.

عادل، سپهر؛ اختصاصی محمدرضا؛ المدرسی، سیدعلی (1391). ایجاد سامانه شاخص‌های بیابانزایی بر اساس DPSIR (بهره‌گیری از روش فازی-تاپسیس)، جغرافیا و برنامه ریزی محیطی، جلد چهل و پنج، شماره اول، صص50-33.

مومنی، منصور (1385). مباحث نوین تحقیق در عملیات، تهران: انتشارات دانشکده مدیریت دانشگاه تهران، 360 ص.

وصالی، علی (1387). بررسی شاخص‌های بیوفیزیکی شدت بیابانزایی متاثر از فعالیت‌های انسانی (منطقه مورد مطالعه: کاشان و آران بیدگل)، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران، 176ص.

Grau, J. M. (2010). An application of mathematical models to select the optimal alternative for an integral plan to desertification and erosion control (Chaco Area Salta Province-Argentina), Biogeosciences, 7, pp 3421-3433.

Mashayekhan, A., Honardoust, F. (2011). Multi-Criteria Evaluation Model for Desertification Hazard Zonation Mapping using GIS. Journal of Applied Biological Sciences, 5 (3), pp 49-54.

 Sadeghiravesh. M., Zehtabian. Gh., Khosravi. H. (2014). Application of AHP and ELECTERE models for assessment of de_desertification alternatives. Journal of Desert, 19(2). pp 141-153.

Sadeghiravesh. M., Khosravi, H., Ghasemian. S. (2014), Application of Fuzzy analytical hierarchy Process for assessment of combating-desertification alternatives in central Iran, Journal of Natural Hazards, 75(10). pp 653-667.

Sepehr. A., Zucca. C. (2012), Ranking Desertification Indicators Using TOPSIS Algorithm, Journal of Natural Hazards, 62(3). pp 1137-1153.