نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری/دانشگاه محقق اردبیلی

2 استاد/دانشگاه محقق اردبیلی

چکیده

مخروط­های آتشفشانی از اشکال تأثیرگذار سطح زمین هستند که ارتباط زیادی با ساختارهای پوسته مانند گسل‏ها، چین‏خوردگی‏ها و ... دارند. گنبد آتشفشانی بهلول­داغی در 20 کیلومتری شمال تبریز و  از نظر پهنه­بندی ساختمانی، در پهنه ایران میانی و در زیرپهنه البرز-آذربایجان واقع است. محدوده گنبد مورد مطالعه، به دلیل عوارض تکتونیکی فعال و لرزه­خیزی بالا، از نقاط بحرانی است و لازمه مقابله با مخاطرات آن، شناسایی اشکال سطحی زمین با هدف پی بردن به ماهیت، علل پیدایش و آثار ژئومورفولوژیک ناشی از آن است که می‏تواند زمینه را برای برنامه‏ریزی جهت زندگی بهتر انسان‏ها فراهم آورد. ازآنجاکه بهلول‌داغی با ارتفاع 2227 متر در شمال کلان‏شهر تبریز، نقش برجسته‏ای را در مورفولوژی پرعارضه کنونی منطقه دارد، در این پژوهش سعی شده با استفاده از روش‏های میدانی و کتابخانه‏ای، ماهیت و علل خروج این عارضه و تأثیر آن بر مورفولوژی منطقه شمال تبریز بررسی شود. در این راستا از ابزارهایی نظیر نقشه‏های توپوگرافی، زمین‏شناسی، عکس‏های هوایی و ماهواره‏ای و نیز داده‏های آزمایشگاهی استفاده‌ شده است. یافته‏های حاصل از مشاهدات عینی و تجزیه‌وتحلیل کتابخانه‏ای نشان می‏دهد که حرکات کششی و فشارشی تکتونیک فعال آذربایجان(که از آغاز همگرایی صفحات قاره‏ای عربی و اوراسیا در 30میلیون سال پیش ناشی می‏شود)، به‏ویژه در پلیو-کواترنر منجر به گسیختگی‏های ژرف و گسلش شدید منطقه شده، شرایط خروج ماگما از نقاط ضعیف تکتونیکی را فراهم نموده است. گنبد بهلول‌داغی نیز از خطواره گسل‏های آلمان­داغ و شوردره، که به‌موازات گسل شمال تبریز (NTF) کشیده شده‏اند، بیرون آمده است. این مخروط با کنار زدن لایه‏های رسوبی میوسن، توانسته علاوه بر تغییر الگوی زهکشی منطقه، به‌عنوان منبعی برای تولید رسوب نواحی پایین‏دست (مخروط واریزه، افتان‏ها و ...) عمل کند. هم­چنین خروج این توده، موجب نوسان لایه‏های رسوبی افقی و تمایل آن‏ها به‌طرف رأس گنبد شده و باعث گسیختگی و ایجاد سطوح ضعیف در برابر سیستم‏های فرسایشی و تشدید مورفودینامیک منطقه شده است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The study of Buhlul Daghi volcanic Dome and its impact on the morphology of the northern city of Tabriz

نویسندگان [English]

  • AHAD RANJBARI 1
  • Aghil Madadi 2

چکیده [English]

Volcanic cones are important and effective landforms, which have a close relationship with crust structures such as Faults, Folds, etc. "Buhluldaghi" Situated 20km north of Tabriz Based on tectonic units and situated in the Alborz-Azarbaijan subzone. The study area is one of the tectonically active regions with faults, earthquakes, landslides and particularly volcanic effects. Which indicate the susceptibility of this area to natural hazards? One of the requirements to deal with these risks is to the identify the forms of the earth surface in order to understand the nature, causes and its geomorphological effects, that can provide the basis for planning a better life for human beings. In this study, the nature, etiology, and the impact of Buhlul Dome on the morphology of Tabriz region was studied using fieldwork and library methods. In this context, the tools such as topography and geology maps, aerial and satellite images as well as experimental data were employed. The findings of the objective observations and library analysis has presented that stretching and compressional motions of the Azerbaijan active tectonic, which is due to convergence of Eurasia and Arabian Continental plates, especially in polio–Quaternary, resulted in deep breaking and intense faulting of the region, and provided the condition for magma exit from weak crust structured points. This dome is induced from fault lines which are drawn parallel to north Tabriz fault. This cone has not only changed the pattern of drainage area by with drawl of Miocene sedimentary layers but also acted as a resource for the production of downstream sediment such as Talus, Allusion, Rock falls, etc. Moreover, this mass consequence in tilting of horizontal sedimentary layers and their tending towards summits of the dome, which led to fragmentation and weak surface production against erosion systems and acceleration of the morphodynamic of the region.

کلیدواژه‌ها [English]

  • "Volcanic dome"
  • "Buhlul Daghi"
  • "natural hazards"
  • "Geomorphological effects"
  • "North Tabriz fault"

احمدزاده غلامرضا؛ جهانگیری احمد، مجتهدی، منصور و دیوید لنتز (1389). پتروژنز سنگ­های آداکیتی پس از تصادم پلیوکواترنری در شمال­غرب مرند، مجله بلورشناسی و کانی­شناسی ایران، سال هجدهم، شماره4، صص 709-722.

پیرمحمدی‏علیشاه، فرهاد (1390). ژئوشیمی ترکیبات آداکیتی سهند واقع در جنوب تبریز، مجموع مقالات سی‏امین گردهمایی علوم زمین، اسفند 1390، صص 35-43.

جداری عیوضی، جمشید. (1374). ژئومورفولوژی ایران. تهران: انتشارات دانشگاه پیام نور. چاپ سیزدهم. 106صفحه.

جلالی، اروج. (1378). هیدرولوژی شهری مورد مطالعه شهر تبریز. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. به راهنمایی عبدالحمید رجایی‌اصل. دانشگاه تبریز. دانشکده علوم انسانی و اجتماعی. گروه جغرافیای طبیعی. ص85.

حسینی، اعظم. (1375). پترولوژی توده نفوذی بهلول. پایان‌نامه کارشناسی. دانشگاه تبریز. دانشکده علوم طبیعی. گروه زمین‏شناسی. ص 63.

خیام، مقصود (1374) نگرشی بر تنگناهای ژئومورفولوژیک توسعه شهر تبریز، نشریه دانشکده علوم انسانی و اجتماعی. دانشگاه تبریز، سال اول، شماره 1، ص38.

درویش‌زاده، علی. (1388). زمین‌شناسی ایران-چینه‏شناسی، تکتونیک، دگرگونی و ماگماتیسم. تهران: انتشارات امیرکبیر. چاپ سوم. 434 صفحه.

رجبی، معصومه؛ شیری‌طرزم، علی(1388) نئوتکتونیک و آثار ژئومرفولوژیکی گسل اصلی تبریز و گسل‌های فرعی مرتبط با آن، تحقیقات جغرافیایی. پاییز 1388، شماره 94، صص 68-96.

رنجبری، احد. (1382). مطالعه ویژگی های ژئومورفولوژیک حوضه آبریز گماناب‌چای (شمال تبریز) زیرحوضه آجی‌چای. پایان­نامه کارشناسی ارشد. به راهنمایی عبدالحمید رجایی‌اصل. دانشگاه تبریز. دانشکده علوم انسانی و اجتماعی. گروه جغرافیای طبیعی. 190 صفحه.

سازمان زمین‏شناسی (1372). شرح نقشه زمین‏شناسی (1:100000)، چهارگوش تبریز.

سفیدگر، آرزو؛ منصور مجتهدی؛ احمد جهانگیری و محسن مؤید (1387) مطالعه کانی شناسی و ژئوشیمی توده نفوذی بهلول‌داغی (شمال تبریز) و مقایسه آن با ماگماهای آداکایت، شانزدهمین همایش انجمن بلور شناسی و کانی‌شناسی ایران، رشت، دانشگاه گیلان.

عامل، نصیر (1374) مطالعه و بررسی پترولوژی و پتروژنز سنگ‌های آتشفشانی نوار ولکانیک پلیوکواترنر حاشیه شمالی گسل تبریز، خلاصه مقالات اولین همایش سالانه انجمن زمین‌شناسی ایران، تهران، صص 281-285.

فریدآزاد، مروت (1394) پترولوژی و پتروژنز سنگ­های آتشفشانی ائوسن شرف­آباد (شمال­غرب ورزقان، آذربایجان­شرقی)، پترولوژی، سال ششم، شماره بیست و سوم، پاییز 1394، صص 97-120.

قربانی، محمدرضا (1384) نقش تفریق ماگمایی و ذوب بخشی پوسته در تکوین سنگهای آتشفشانی اسیدی، جنوب دانسفهان، فصل­نامه علوم زمین، سال چهاردهم، شماره 55، صص 114-119.

قنبری، عبادالله (1370) پدیده‌های نئوتکتونیک و ولکانیسم در پلیو- کواترنر بین میشوداغ و چاله ارس، مجموعه مقالات هفتمین کنگره جغرافیایی ایران، دانشگاه تهران، جلد اول، ص52.

کرمی، فریبا؛ بیاتی خطیبی، مریم (1393) بررسی گسلش فعال و خطر گسترش شهرها در پیرامون گسل‏های زمین‏لرزه‏ای (مطالعه موردی: حوضه‏های شمال تبریز)، جغرافیا و برنامه‏ریزی محیطی، سال بیست و پنجم، پیاپی55، شماره3، صص 1-20.

مصری علمداری، پریچهر. (1378). مطالعه هیدرومورفولوژی حوضه آبریز نهند با تاکید بر میزان تولید رسوب. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه تهران. گروه جغرافیای طبیعی. ص 58.

 Aghanabati, Ali. (2000), The main sedimentary-structural basins of Iran. Geological Survey of Iran, Tehran (in Persian).

Bourdon, E .& et al, (2008), Adakite-like Lavas from Antisana Volcano (Ecuador): Evidence for Slab Melt Metasomatism Beneath Andean Northern Volcanic Zone, Oxford Journals Science & Mathematics Journal of Petrology Volume 43, Issue 2Pp. 199-217.

Defant, M.J., Drummond, M.S., (1990). Derivation of some modern arc magmas by melting of young sub ducted lithosphere, Nature. 374.662- 665.

Eftekharnezhad, J. Behrouzi, A Biref history and Structural Development of Azarbaijan. Geol. Of Iran. Internet Report 8p (1991), p48.

Keskin, M., Pearce, J. A. and Mitchell, J. G. (1998) Volcano-stratigraphy and geochemistry of collision related volcanism on the Erzurum-Kars plateau, northeastern Turkey. Journal of Volcanology and Geothermal Research 85: 355-404.

Kolb. M & et al (2013), Adakite-like and Normal Arc Magmas: Distinct Fractionation Paths in the East Serbian Segment of the Balkan Carpathian Arc, Journal of petrology, Volume 54 number 3 pages 421^451 2013 doi:10.1093/petrology/egs072

Stocklin, J. (1974). Northern Iran, Elborz Mountain, Mesozoic Crnozzoic orogenic belt, data for orogenic studies. Geological Society of London, Special Publication, No 4.

Yilmaz, Y. (1990). Comparison of Young Volcanic associations of western and eastern Anatolia formed under a compressional regime: a review.

www.ngdir.ir.

www.ime.org.ir.