مکان‌یابی بهینه محل اسکان موقت پس از زلزله (مطالعه موردی : شهر مهاباد)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه مهندسی عمران دانشگاه ارومیه

2 دانشجوی دکتری مهندسی عمران گرایش ژئوتکنیک، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران

3 کارشناسی ارشد مهندسی شهرسازی، دانشگاه علم وصنعت ایران، تهران، ایران

4 کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

چکیده

یکی از مهمترین چالش­های پیش­رو در مدیریت بحران پس از زلزله، موضوع اسکان موقت حادثه­دیدگان است. در این بین، تعیین مکان بهینه برای اسکان موقت پیش از وقوع بحران، از اساسی­ترین نیازهای امروز شهرهای کشور است. علی­رغم تحقیقات متعدد صورت گرفته، تاکنون تحقیق جامعی در زمینه مکان­یابی بهینه محل اسکان موقت پس از زلزله از دیدگاه مدیریت بحران در نواحی شهری و براساس مجموعه­ای جامع از همه معیارهای موثر صورت نگرفته­است. تحقیق حاضر برای پاسخ گویی به این نیاز انجام شده و در آن در گام نخست، مهمترین عوامل موثر در انتخاب مکان بهینه برای اسکان موقت پس از زلزله در مناطق شهری در قالب 4 شاخص مهم ژئوتکنیکی، شهرسازی، دوری از تاسیسات خطرزا و دسترسی به تاسیسات حیاتی بررسی و به کمک روش تحلیل سلسله مراتبی(AHP) ارزش­گذاری و اولویت­بندی شده است. درادامه، با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی(GIS)  و تعریف معیار­های مورد نظر این شاخص­ها به صورت لایه­های اطلاعاتی در محیط GIS، اطلاعات حاصل ترکیب و تحلیل شده­است. در نهایت مکان بهینه برای اسکان موقت برای شهر مهاباد با توجه به معیارهای مدیریت بحران شهری مشخص شده­است. مطابق نتایج تحقیق، شاخص­های دسترسی به تاسیسات حیاتی و دوری از تاسیسات خطرزا و معیارهای آنها از اهمیت بیشتری در مکان‌یابی بهینه برای اسکان موقت آسیب دیدگان برخوردارند. همچنین نتایج تحقیق نشان دهنده عدم توزیع مناسب فضاهای مورد نظر در سطح شهر و کمبود فضاهای باز کافی از جمله پارک­ها و فضاهای باز شهری جهت استقرار آسیب­دیدگان زلزله در سطح شهر مهاباد است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Optimal site selection for temporary housing after earthquakes (Case study: Mahabad city)

نویسندگان [English]

  • Hadi Bahadori 1
  • Araz Hasheminezhad 2
  • Maryam Borrani 3
  • Amjad karimi 4
چکیده [English]

One of the most important challenges in disaster management is site selection for temporary housing to be used by the people affected by disasters. Despite numerous studies in literature, the number of parameters considered in several studies on one hand and failure to provide a comprehensive and applicable method including all effective parameters studied in previous studies on the other hand, providing a comprehensive study to select an optimal place for optimal site selection for temporary housing before the disaster happened is necessary for all cities of Iran. Geographic Information System (GIS) and Analytic Hierarchy Process (AHP) are useful tools for this purpose. In this research, in an integrated study, the most important parameters in optimal site selection for temporary housing after earthquakes in urban areas has been considered in 4 indexes including geotechnical, urban planning, distance to dangerous facilities and distance to needed facilities. These four indexes with their parameters have been weighted using AHP. Then in GIS environment, the possible places for temporary housing are ranked and determined in terms of priority. According to the results, the best place for temporary housing has been presented for Mahabad city in West-Azarbayjan province. The results indicated that indices of distance to dangerous facilities and distance to needed facilities are more important than the other indices in the optimal location for temporary housing after earthquakes. In addition, a lack of proper distribution of the open spaces and lack of adequate open spaces such as parks in the mahabad city are challenging.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Optimal Site
  • Temporary housing
  • Earthquake
  • Disaster management
  • Mahabad

-   احدنژاد روشتی، احد؛ جلیلی، کریم و زلفی، علی، (1391)، مکان­یابی بهینه محل­های اسکان موقت آسیب­دیدگان ناشی از زلزله در مناطق شهری با استفاده از روش های چند معیاری و GIS مطالعه موردی شهر زنجان، نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، دانشگاه تربیت معلم،  سال یازدهم، شماره 23، ص 61-45.

-    احدنژاد روشتی، احد؛ روستایی، شهریور و کاملی فر، محمد جواد، (1394)، ارزیابی اسیب پذیری شبکه معابر شهری در برابر زلزله با رویکرد مدیریت بحران مطالعه موردی: منطقه 1 شهر تبریز، فصلنامه علمی-پژوهشی اطلاعات جغرافیایی( سپهر)، ، دوره 24، شماره 95، ص50-37.

-   اسفندیاری درآباد، فریبا؛ غفاری گیلانده، عطا و لطفی، خداداد، (1392) مدل سازی ضریب آسیب پذیری شهرها در برابر زلزله با استفاده از روش تاپسیس در محیط GIS (مطالعه موردی: شهر اردبیل)، پژوهش های ژئومورفولوژی کمی،سال 2، شماره2، ص 79-43.

-    امینی ورکی، سعید؛ مدیری، مهدی؛ شمسایی زفرقندی، فتح اله و قنبری نسب، علی، (1393)، شناسایی دیدگاه های حاکم بر آسیب پذیری شهرها در برابر مخاطرات محیطی و استخراج مؤلفه های تأثیرگذار در آن با استفاده از روش کیو، فصلنامه علمی پژوهشی مدیریت بحران، ویژه نامه هفته پدافند غیرعامل، ص 18-5.

-    ایرانمنش، فاضل و مهدی اشراقی، (1385)، کاربرد GIS در برنامه ریزی و مکان یابی فضاهای تخلیه (جمعیت آسیب دیده از زلزله (مطالعه موردی منطقه 22)، سومین همایش سیستم­های اطلاعات مکانی، منطقه آزاد قشم.

-   آذرکیش، محسن؛ حافظ رضازاده، معصومه و میری، غلامرضا، (1394)، مکان­یابی سایت­های اسکان موقت پس از وقوع حوادث طبیعی با استفاده از روش تحلیل سلسله مراتبی (AHP)  در محیط (GIS)  مطالعه موردی: منطقه دو شهرداری زاهدان، همایش بین المللی جغرافیا و توسعه پایدار، بصورت الکترونیکی، موسسه سفیران فرهنگی مبین.

-   بنی هاشمی، ام هانی؛ سرور، رحیم و زیاری، یوسفعلی، (1392)، توسعه میان فزا در بافت های فرسوده شهری(مورد مطالعه: محله خانی آباد تهران)، فصلنامه جغرافیایی سرزمین،، سال 10، شماره 40،ص 54-41.

-   بینش، نگین، (1386)، فرآیند تأمین سرپناه (اضطراری تا دائم) پس از زلزله فروردین 85 لرستان، مطالعه موردی: روستاهای منطقه آسیب دیده، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده محیط زیست، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

-   پرهیزگار، اکبر، (1376)، الگوی مناسب مکان گزینی خدمات شهری با تحقیق در مدل ها و GIS شهری، دانشگاه تربیت مدرس تهران.

-    پیام راد، داود؛ وفائی نژاد علیرضا، (1394)، کمک به مدیریت بحران زلزله با مکان­یابی مراکز اسکان موقت با استفاده از یک سیستم حامی تصمیم گیری GIS مبنا (مطالعه موردی: منطقه 8 شهرداری اصفهان)، نشریه علمی پژوهشی علوم و فنون نقشه برداری، دوره 5، شماره2،ص246-231.

-    توکلی، علیرضا؛ شمشیربند، مصطفی و حسین پور، سید علی، (1389)، بررسی روند کاهش فضاهای باز شهری در فرآیند توسعۀ شهری با تأکید بر مدیریت بحران، نمونۀ موردی کلانشهر تهران، آرمانشهر، شماره 5، ص167-141.

-    حبیبی، کیومرث؛ شیعه، اسماعیل و ترابی کمال، (1388)، نقش برنامه ریزی کالبدی در کاهش آسیب پذیری شهرها در برابر خطرات زلزله، آرمانشهر،، شماره 3، ص 31-32.

-   خمّر، غلامعلی؛ صالح گوهری، حسام الدین و حسینی، زهرا، (1393)، امکان سنجی مکان گزینی پناهگاه های شهری با استفاده از مدل (IO) و روش (AHP) مطالعه موردی: محلات 13 گانه منطقه یک (شهر کرمان)، فصلنامه مطالعات برنامه ریزی شهری، سال 2، شماره 7، ص 54-29.

-    رحیمی، محمد؛ عبدالهی، علی اصغر و ایلاقی حسینی، محسن، (1394)، مکان­یابی اردوگاه­ های اسکان موقت در مواقع زلزله (مطالعه موردی : شهرستان­های جیرفت و عنبرآباد، نشریه مطالعات نواحی شهری دانشگاه شهید باهنرکرمان، سال 2، شماره3، ص 58-41.

-    رشیدی فرد، سید نعمت الله؛ قسیوندی، آرمان؛ محیط، محمد؛ دانشی، سید صمد، (1393)، مکان­یابی بهینه ایستگاه­های آتش­نشانی در شبکه­های ترافیکی درون شهری جهت امدادرسانی در زمان وقوع زلزله (مطالعه موردی: شهردهدشت- استان کهگیلویه و بویراحمد)، فصلنامه علمی-پژوهشی اطلاعات جغرافیایی( سپهر)، دوره 23، شماره 90، ص 53-48.

-   شفیعی، حمید، (1377)، تاثیر مدیریت پارکینگ و سیستم موج سبز بر سطح قدرت معابر شریانی، دانشگاه صنعتی امیرکبیر.

-   صمدزادگان، فرهاد؛ عباس پور، رحیم علی؛ پهلوانی، پرهام، (1390)، مکان­یابی اماکن اسکان موقت به منظور مدیریت حوادث غیر مترقبه بر مبنای بکارگیری سیستم­های اطلاعات مکانی GIS هوشمند، اولین کنفرانس بین المللی مدیریت جامع بحران در حوادث غیر مترقبه، تهران.

-   مهندسین مشاور تهران پادیر، (1390)، طرح مطالعات ریزپهنه بندی خطر زمین لرزه ای شهر مهاباد، اداره کل راه و شهرسازی آذربایجان غربی.

-   مهندسین مشاور گزینه، (1393)، طرح تفصیلی شهر مهاباد، اداره کل راه و شهرسازی آذربایجان غربی.

-   مهندسان مشاور پویا نقش شهر و بنا، (1390)، طرح جامع شهر مهاباد، اداره کل راه و شهرسازی آذربایجان غربی.

-   عبدالهی، مجید، (1380)، مدیریت بحران در نواحی شهری، انتشارات انوار، تهران.

-   علیدوستی، سیروس و زندیه، عبدالّه و کاظمی، مصطفی، (1372)، الگوی برنامه ریزی اجرایی مقابله با بحران ناشی از زلزله در شهرها، مرکز مطالعات مقابله با سوانح طبیعی، تهران، ایران.

-   فلاحی، علیرضا، (1386)، معماری سکونتگاه‌های موقت پس از سوانح، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، تهران.

-   فیلی، حمیدرضا؛ ضمیری آذر، کتایون و گلاره باقری روزبهانی، (1389)، مکان یابی مراکز امداد رسانی و نحوه تخصیص مصدومین به این مراکز در زمان وقوع زلزله، دومین کنفرانس برنامه ریزی و مدیریت شهری، مشهد، دانشگاه فردوسی مشهد.

-   قاضی حسامی، علی، (1373)، مکان یابی پارکینگ با استفاده از GIS، پایان نامه کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه شهید بهشتی.

-   قریب، فریدون، (1376)،  شبکه ارتباطی و طراحی شهری، پایان نامه کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه تهران.

-   گیوه چی، سعید؛ عطار، محمدامین، (1391)، کاربرد مدل­های تصمیم گیری چندمعیاره در مکان­یابی اسکان موقت پس از زلزله، دو فصلنامه علمی پژوهشی مدیریت بحران، دوره1، شماره 2، ص 43-35.

-   گیوه چی، سعید؛ عطار، محمدامین؛ رشیدی ابراهیم حصاری، اصغر و نصبی، نسترن، (1392)، مکان­یابی اسکان موقت پس از زلزله با استفاده از GIS و تکنیک AHP مطالعه موردی منطقه 6 شیراز، مطالعات و پژوهش­های شهری و منطقه­ای، سال 5، شماره 17، ص 118-101.

-   محمدپور، صابر؛ زالی، نادر و پوراحمد، احمد، (1395)، تحلیل شاخص های آسیب پذیری در بافت های فرسودۀ شهری با رویکرد مدیریت بحران زلزله(مطالعه موردی: محله سیروس تهران)، پژوهش های جغرافیای انسانی، دوره 48 ، شماره 1، ص 52-33.

-   نصیرپور، غفور؛ طیبا علیرضا؛ داداشی، مریم و حسن آبادی، علی، (1393)، مکان­یابی بهینه محل­های اسکان موقت آسیب دیدگان ناشی از زلزله در مناطق شهری با استفاده از روش های چند معیاری GIS مطالعه موردی: منطقه یک کرج، همایش ملی کاربرد مدل­های پیشرفته تحلیل فضایی (سنجش از دور و GIS) در آمایش سرزمین، دانشگاه آزاد اسلامی واحد یزد، شهرداری یزد، یزد.

-   نوریان، رحیمه، (1387)، بررسی زلزله پذیری شهر قائم شهر، پایان نامه کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه زنجان.

-    Anand A, Jethoo AS, Sharma G. (2015 Jun 10). Selection of temporary rehabilitation location after disaster: a review. European Scientific Journal, ESJ; 11(10).

-    Anhorn J, Khazai B. (2015 Apr 10). Open space suitability analysis for emergency shelter after an earthquake. Natural Hazards and Earth System Sciences.15 (4):789-803.

-    El-Anwar O, El-Rayes K, Elnashai A. (2009 Aug 3). Maximizing temporary housing safety after natural disasters. Journal of Infrastructure Systems..16(2):138-48.

-    Hadavi F, Zamani M, Movasati M, Koohgard K, Hadavi M. (2014). Optimal site selection for temporary housing after an earthquake in urban areas using multiple criteria decision making methods and GIS (A case study of municipal district 6, Tehran metropolis). Journal of Applied Environmental and Biological Sciences; 5(1):6-13.

-    Huang, Zhengdong, (2003). Data Integration for Urban Transport Planning, International Institute for Geo -Information Science and Earth Observation (ITC), Netherlands.

-    International society for soil mechanics and foundation engineering. (1993). Technical committee for earthquake geotechnical engineering. Manual for Zonation on Seismic Geotechnical Hazards. Japanese society of soil mechanics and foundation engineering.

-    Li H, Zhao L, Huang R, Hu Q. (2017 Jan 16). Hierarchical earthquake shelter planning in urban area: a case for Shanghai in China. International Journal of Disaster Risk Reduction.