نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه جغرافیا، دانشگاه فردوسی مشهد

2 دانشجوی دکترای جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشگاه فردوسی مشهد

چکیده

هدف اصلی از تدوین پژوهش حاضر ارزیابی رابطه بین آسیب‌پذیری محیطی و تاب‌آوری زیرساختی جوامع روستایی (در شهرستان بجنورد) به‌منظور ارتقاء ظرفیت تاب‌آوری در نواحی روستایی است. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی و ماهیت آن کاربردی در نظام برنامه‌ریزی محلی و توسعه روستایی است. متغیرهای تحقیق پس از بررسی مبانی نظری و ادبیات حوزه سنجش آسیب‌پذیری و تاب‌آوری در ایران و سایر کشورها انتخاب گردیده است. بر این اساس، دو شاخص کلی سنجش آسیب‌پذیری و تاب‌آوری زیرساختی جوامع روستایی با استفاده از 26 معیار در دو مدل FAHP و منطق فازی (عملگر Gamma با حد آستانه 7/0، 8/0 و 9/0) در محیط نرم‌افزار GIS انجام گرفت. نتایج حاصل از این پژوهش نشان‌دهنده برخورداری تقریباً 56.69 درصد مساحت شهرستان از شرایط آسیب‌پذیری محیطی زیاد و خیلی زیاد بوده است که تعداد 47 روستای شهرستان در این پهنه‌ها قرارگرفته است؛ که بررسی شاخص تاب‌آوری زیرساختی مشخص‌کننده وجود رابطه معنادار و مستقیم بین وضعیت تاب‌آوری پایین نواحی روستایی و آسیب‌پذیری محیطی در پهنه‌های شرقی، جنوب و شمال شرق شهرستان بجنورد است. علاوه براین بر اساس خروجی FAHP، حدود 31 درصد نقاط روستایی شهرستان و بر اساس خروجی منطق فازی، حدود 53 درصد نقاط روستایی شهرستان در طبقه تاب‌آوری خیلی زیاد) قرارگرفته است. تحلیل تطابق نتایج خروجی FAHP و منطق فازی در GIS با ضریب کاپای 0.166 نشان داد که نتایج حاصل از دو مدل مذکور دارای درجه تطابق نسبتاً ضعیف ولی مستقیم است که با سنجش صحت مدل‌ها با استفاده از نقاط کنترل زمینی مشخص شد مدل منطق فازی با ضریب کاپای 0.772 نسبت به مدل FAHP با ضریب کاپای 0.550 دارای دقت بیشتری است. بنابراین، نیاز به تعادل محیطی و مشکلات توسعه در نظام برنامه ریزی محلی در

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

A spatial assessment of the infrastructure resilience capacity in rural communities of Bojnourd County by FAHP model and fuzzy logic in GIS

نویسندگان [English]

  • Aliakbar Anabestani 1
  • Mahdi Javanshiri 2

1 Professor in Geography & Rural Planning, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran

2 Ph.D. Student, Geography & Rural Planning, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran

چکیده [English]

The main purpose of the present study is to assess the relationship between environmental vulnerability and infrastructure resilience of rural communities (in Bojnourd County), so that one can improve the resilience capacity in rural areas. The research was conducted in a descriptive-analytical method and in nature it is applicable in local planning and rural development systems. Research variables have been selected after reviewing theoretical foundations and literature on vulnerability and resilience assessment in Iran and other countries. Accordingly, two general indicators of vulnerability assessment and infrastructure resilience of rural communities were developed using 26 criteria in FAHP and fuzzy logic (Gamma operator with the thresholds of 0.7, 0.8 and 0.9) in the GIS environment. The results indicate that approximately 56.69% of the County’s area has a high and very high environmental vulnerability, and 47 villages were situated in this area. The survey of the resilience index indicates that there is a significant and direct relationship between low resilience in rural areas and environmental vulnerabilities in the eastern, southern and northeastern parts of Bojnourd County. In addition, based on the FAHP output, about 31 percent of the rural areas of the county, and based on the output of fuzzy logic, about 53 percent of the rural areas of the county are in a very high resilience level). The analysis of the output results of FAHP and fuzzy logic in GIS with a Kappa coefficient of 0.166 showed that the results of the two models have comparatively weak but direct correlation, which was determined by measuring the accuracy of the models using ground control points. Fuzzy logic model with a Kappa coefficient of 0.772 is more accurate than the FAHP model with a Kappa coefficient of 0.550.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Environmental vulnerability
  • Infrastructure resilience
  • Fuzzy logic model
  • Kappa coefficient
  • Bojnourd County

احتشامی مجید و عطیه اکرامی. (1391). به کارگیری ابزار مدیریتی ارزیابی راهبردی محیط زیست در مسیر توسعه پایدار. فصلنامه راهبرد، سال 21، شمارة62، صص 18-12.

آزاده، سیدرضا و مسعود تقوایی. (1396). تحلیل فضایی آسیب‌پذیری سکونتگاه‌های شهری و روستایی در برابر مخاطره زلزله مطالعه موردی: استان گیلان. تحلیل فضایی مخاطرات محیطی، سال۴، شمارة۳، صص 84-71.

استانداری خراسان شمالی. (1392). آخرین تقسیمات کشوری شهرستان بجنورد. بجنورد: استانداری خراسان شمالی.

اسماعیلی، آسیه. (1392). بررسی مخاطرات محیطی در تحولات کالبدی سکونتگاه های روستایی (مطالعه موردی: دهستان گرمخان از شهرستان بجنورد). پایان نامه کارشناسی ارشد، جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، دانشگاه فردوسی مشهد.

بوزرجمهری، خدیجه؛ مهدی جوانشیری، علی قربانی و محمدرضا دربان آستانه. (1395). پهنه بندی فضایی جهت مکان یابی پایگاه اسکان موقت با رویکرد ارزیابی چند عامله در محیط GIS (مطالعه موردی: بخش مرکزی شهرستان فاروج). پژوهش و برنامه‌ریزی روستایی، سال5، شمارة1، صص. 121-99.

پاشانژاد سیاب، احسان. (1396). ایجاد تاب­آوری روستایی، ضرورتی در توسعه پایدار (نگاهی بر وضعیت نواحی روستایی استان آذربایجان شرقی). فصلنامه تخصصی انجمن علمی دانشجویی برنامه­ریزی آمایش سرزمین (برنامه­ریزی فضایی). شماره اول، صص 19-11.

پورطاهری، مهدی. (1389). کاربرد روش‌های تصمیم‌گیری چند شاخصه در جغرافیا. تهران: انتشارات سمت.

رفیعیان، مجتبی؛ محمدرضا رضایی، علی عسگری، اکبر پرهیزکار و سیاوش شایان. (1390). تبیین مفهومی تاب‌آوری و شاخص سازی آن در مدیریت سوانح اجتماع‌محور (CBDM). فصلنامه مدرس علوم انسانی برنامه‌ریزی و آمایش فضا، سال 15، شمارة4، صص 41 - 19.

رکن‌الدین افتخاری، عبدالرضا؛ سید محمد موسوی، مهدی پورطاهری و منوچهر فرج‌زاده‌اصل. (1393). تحلیل نقش تنوع معیشتی در تاب‌آوری خانوارهای روستایی در شرایط خشک‌سالی (مطالعة موردی: مناطق در معرض خشک‌سالی استان اصفهان). پژوهش‌های روستایی، دورة ۵، شمارة ۳، صص 662-639.

رمضان‌زاده لسبوئی، مهدی؛ علی عسگری و سید علی بدری. (1393). زیرساخت‌ها و تاب‌آوری در برابر بلایای طبیعی با تأکید بر سیلاب منطقه­ی موردمطالعه: مناطق نمونه گردشگری چشمه کیله تنکابن و سردآبرود کلاردشت. نشریه تحلیل فضایی مخاطرات محیطی، سال اول، شماره پیاپی 1، صص 52-35.

ساسان‌پور، فرزانه؛ نوید آهنگری و صادق حاجی نژاد. (1396). ارزیابی تاب‌آوری منطقه ۱۲ کلانشهر تهران در برابر مخاطرات طبیعی. تحلیل فضایی مخاطرات محیطی، سال4، شمارة3، صص. 98-85.

سلمانی، محمد؛ علی بدری، شریف مطوف و نسرین کاظمی ثانی عطاالله. (1394). ارزیابی رویکرد تاب‌آوری جامعه در برابر مخاطرات طبیعی موردمطالعه: شهرستان دماوند. دانش مخاطرات، سال2، شمارة4، صص 409-393.

شهابی، هیمن. (1388)، نقش عوامل ژئومورفیک در مکان‌یابی دفن مواد زائد شهری سقز با استفاده از مدل‌های (GIS) و فناوری سنجش‌ازدور، پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته ژئومورفولوژی دانشگاه تبریز.

شیعه، اسماعیل. (1379). کارگاه برنامه‌ریزی شهری (رشته جغرافیا). تهران: انتشارات دانشگاه پیام نور.

صادقلو، طاهره و حمدالله سجاسی قیداری. (1393). بررسی رابطه‌ی زیست پذیری سکونتگاه‌های روستایی بر تاب‌آوری روستاییان در برابر مخاطرات طبیعی نواحی روستایی دهستان مراوه‌تپه و پالیزان. فصلنامه مدیریت بحران، شماره 6، صص 44-37.

صالحی، اسماعیل؛ محمدتقی آقا بابایی و هاجر سرمدی. (1390). بررسی میزان تاب‌آوری محیطی با استفاده از مدل شبکه علیت. مجله محیط‌شناسی، شماره 59، صص 99-75.

غضبان، فریدون. (1381). زمین‌شناسی زیست‌محیطی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اول.

فرجی سبک‌بار، حسن علی. (1382). مکان‌یابی واحدهای تولیدی روستایی، مجله جغرافیا و توسعه ناحیه‌ای، شماره 1، صص 209-228.

کامیار، غلامرضا. (1385). حقوق شهری و شهرسازی. تهران: انتشارات مجد، چاپ اول.

مرکز آمار ایران. (1395). سرشماری عمومی نفوس و مسکن. شهرستان بجنورد. برگرفته از سایت: www.amar.org.ir

معتمد، احمد. (1382). زمین‌شناسی عمومی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ ششم.

وارثی، حمید رضا؛ غلامرضا شیران و حدیث عزیزی حسنوند. (1394). مکانیابی ایستگاههای اتوبوس با مدل ANP و منطق فازی در GIS (نمونه موردی: شهر خرم آباد). نشریه پژوهش و برنامه­ریزی شهری، سال ششم، شماره 23، صص 76-55.

 Adger, W. N. (2006). Vulnerability. Global Environmental Change, 16(3), pp. 268–281.

Béné, C., Newsham, A., Davies, M., Ulrichs, M., & Godfrey‐Wood, R. (2014). Review article: Resilience, poverty, and development. Journal of International Development, 26(5), pp. 598–623.

Bergstrand, K., Mayer, B., Brumback, B., & Zhang, Y. (2015). Assessing the relationship between social vulnerability and community resilience to hazards. Social Indicators Research, 122(2), pp. 391–409.

Berkes, F. (2007). Understanding uncertainty and reducing vulnerability: lessons from resilience thinking. Natural hazards, 41(2), pp. 283-295. ‏

Bonham-Carter, G. F. (1994). Geographic information systems for geoscientists-modeling with GIS. Computer Methods in the Geoscientists, 13, pp. 398. ‏

 

Borda-Rodriguez, A., & Vicari, S. (2014). Rural co-operative resilience: the case of Malawi. Journal of Co-operative Organization and Management, 2(1), pp.43–52.

Carletta, J. (1996). Assessing agreement on classification tasks: the kappa statistic. Computational linguistics, 22(2), pp. 249-254.‏

Cutter, S. L., Burton, C. G., & Emrich, C. T. (2010). Disaster resilience indicators for benchmarking baseline conditions. Journal of Homeland Security and Emergency Management, 7(1), pp. 235–239.

De Florio, V. (2015). On resilient behaviors in computational systems and environments. Journal of Reliable Intelligent Environments, 1(1), pp. 33-46.‏

Dill, R., Borba, J. A., & Murcia, F. (2004). Organization’s Profitability Analysis: A Fuzzy Logic Approach. Encamped Congress, 20p.

Doğulu, C., A. N. Karanci, & G, Ikizer. (2016). How do survivors perceive community resilience? The case of the 2011 earthquakes in Van, Turkey. International Journal of Disaster Risk Reduction, 16, pp. 108-114.‏

Eastman, J. R. (2012). IDRISI Selva manual. Worcester: Clark Labs.‏

Gaillard, J. C. (2007). Resilience of traditional societies in facing natural hazards. Disaster Prevention and Management: An International Journal, 16(4), pp. 522-544.‏

Heijman, W., Hagelaar, G., & Heide, M. (2007, June). Rural resilience as a new development concept. In EAAR. Development of agriculture and rural areas in Central and Eastern Europe. 100th seminar of the EAAE. Novi Sad, Serbia (pp. 383-396).‏

Jardine, C. G., & Hrudey, S. E. (1997). Mixed messages in risk communication. Risk analysis, 17(4), pp. 489-498.‏

Joerin, J., Shaw, R., Takeuchi, Y., & Krishnamurthy, R. (2012). Assessing community resilience to climate-related disasters in Chennai, India. International Journal of Disaster Risk Reduction, 1(1), pp. 44–54.

Kafle, S. K. (2012). Measuring disaster-resilient communities: A case study of coastal communities in Indonesia. Journal of business continuity & emergency planning, 5(4), pp. 316-326. ‏

Lee, S. (2007). Application and verification of fuzzy algebraic operators to landslide susceptibility mapping. Environmental Geology, 52(4), pp. 615-623.‏

Manyena, S. B. (2014). Disaster resilience: A question of ‘multiple faces’ and ‘multiple spaces’?. International Journal of Disaster Risk Reduction, 8, pp. 1-9. ‏

Martinelli, D., G. P. Cimellaro, V. Terzic, & S. Mahin. 2014. Analysis of economic resiliency of communities affected by natural disasters: the bay area case study. Procedia Economics and Finance, 18, pp. 959-968.‏

McManus, P., Walmsley, J., Argent, N., Baum, S., Bourke, L., Martin, J., … Sorensen, T. (2012). Rural Community and Rural Resilience: What is important to farmers in keeping their country towns alive? Journal of Rural Studies, 28(1), pp. 20–29.

Mileti, D. (1999). Disasters by design: A reassessment of natural hazards in the United States. Washington DC: Joseph Henry Press, 353p.

Miller, F., Osbahr, H., Boyd, E., Thomalla, F., Bharwani, S., Ziervogel, G., ... & Hinkel, J. (2010). Resilience and vulnerability: complementary or conflicting concepts?. Ecology and Society, 15(3), p. 11.

Rigg, J., & Oven, K. (2015). Building liberal resilience? A critical review from developing rural Asia. Global Environmental Change, 32, pp. 175–186.

Sahoo, S., Dhar, A., & Kar, A. (2016). Environmental vulnerability assessment using Grey Analytic Hierarchy Process-based model. Environmental Impact Assessment Review, 56, pp. 145–154.

Schwarz, A. M., Béné, C., Bennett, G., Boso, D., Hilly, Z., Paul, C., ... & Andrew, N. (2011). Vulnerability and resilience of remote rural communities to shocks and global changes: Empirical analysis from the Solomon Islands. Global Environmental Change, 21(3), pp. 1128-1140. ‏

Stephen, L., & Downing, T. E. (2001). Getting the Scale Right: A Comparison of Analytical Methods for Vulnerability Assessment and Household-level Targeting. Disasters, 25(2), pp. 113–135.

Vis, M., Klijn, F., De Bruijn, K. M., & Van Buuren, M. (2003). Resilience strategies for flood risk management in the Netherlands. International Journal of River Basin Management, 1(1), pp. 33-40.‏

Wang, S. H., Huang, S. L., & Budd, W. W. (2012). Resilience analysis of the interaction of between typhoons and land use change. Landscape and Urban Planning, 106(4), pp. 303–315. doi:10.1016/j.landurbplan.2012.04.002

Wang, X. D., Zhong, X. H., Liu, S. Z., Liu, J. G., Wang, Z. Y., & Li, M. H. (2008). Regional assessment of environmental vulnerability in the Tibetan Plateau: Development and application of a new method. Journal of Arid Environments, 72(10), pp. 1929–1939.

Wilson, G. A. (2012). Geoforum Community resilience, globalization, and transitional pathways of decision-making. Geoforum, 43(6), pp. 1218–1231. doi:10.1016/j.geoforum.2012.03.008

Zhou, H., Wan, J., & Jia, H. (2010). Resilience to natural hazards: a geographic perspective. Natural hazards, 53(1), pp. 21-41.‏