نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته دکتری بیابانزدایی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان

2 استاد، گروه مدیریت مناطق بیابانی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان

3 دانشیار، گروه علوم مرتع، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان

چکیده

 مفهوم بیابانزائی به از دست دادن خدمات اکوسیستم بدلیل تاثیر آشفتگی­های انسانی و یا تغییرات اقلیمی در اکوسیستم­های مناطق خشک مرتبط است. بیابان زایی بسته به پیشران و شرایط جغرافیایی، می تواند باعث تغییرات قهقرائی عمدتا پایدار در اکوسیستم گردد. مهار این پدیده مستلزم شناخت علل پیشرانی آن است. این مقاله به بررسی نیروهای مدیریتی موثر بر بیابان­زائی دردشت سیستان می پردازد. به منظور انجام این پژوهش از طریق منابع علمی مرتبط، پرسش نامه و گروه تخصصی از کارشناسان مرتبط طی دو مرحله به کارگیری روش دلفی لیستی از عوامل پیشران مدیریتی تهیه شده سپس عوامل کاندید در 8 معیار گروه­بندی و در انتها با ابزار پرسش نامه که روایی و پایایی آن مورد تایید اساتید بوده، مورد قضاوت کارشناسان قرار گرفته در پایان با استفاده از روش های آماری و فرایند تحلیل سلسله مراتبی (AHP) رتبه بندی گردیده است. نتایج حاصل از تحلیل آماری با استفاده از نرم افزار SPSS19 نشان داد که معیارهای پیشران مدیریتی موثر بر بیابانزایی و تخریب زمین به ترتیب مدیریت بیابان (47/33%)، مدیریت اجرای قوانین و حقوق داخلی زیست محیطی (43/15%)، مدیریت مطالعات و دانش علمی مرتبط (76/13%)، مدیریت کشت و کار متناسب (81/10%)، مدیریت خاک و زمین (8%)، مدیریت دانش بومی و فرهنگی (6/6%)، مدیریت آب (1/6%) و مدیریت مسائل مربوط به دام در منطقه (81/5%) می­باشند. در بین 72 عامل کاندید، 46 عامل با کسب بیش از 60 درصد نمره و اتفاق نظر پاسخگویان از بقیه تاثیر گزارتر بودند که با استفاده از روش تحلیل سلسله مراتبی (AHP) رتبه بندی شدند. مهمترین عوامل مدیریتی موثر بر تخریب زمین و بیابانزائی دشت سیستان به ترتیب رتبه: فقدان مدیریت جامع حوزه آبریز در برنامه ریزی ها، مربوط به معیار دانش و شناخت؛ تنها بودن منابع طبیعی در کار مقابله با بیابانزایی، مربوط به معیار مدیریت بیابان؛ عدم تخصیص حق آبه زیست محیطی از منابع آب موجود، مربوط به معیار مدیریت آب؛ ناهماهنگی ادارات مرتبط با مهار بیابانزایی و فقدان طرح کلان و جامع بیابانزدایی،هر دو مربوط به معیار مدیریت بیابان می باشند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Investigation and ranking of Managerial Factors of Land Degradation and Desertification in the Sistan plain

نویسندگان [English]

  • Hossein Sargazi 1
  • Majid Ownegh 2
  • Hossein Barani 3

1 PhD of Combat Desertification, Gorgan University of Agricultural Sciences and Natural resources, Gorgan, Iran

2 Professor of Geomorphology, Faculty of Rangeland and Watershed Management, Gorgan University of Agricultural Sciences and Natural resources, Gorgan, Iran

3 Associate Professor of Range Sciences, Faculty of Rangeland and Watershed Management, Gorgan University of Agricultural Sciences and Natural resources, Gorgan, Iran

چکیده [English]

Impacts on over one-third of the world population, human and social causes of desertification remain identifying desertification drivers in the Sistan region in the southeast of Iran. We have evaluated managerial drivers that specifically contribute to the Sistan desertification. For this purpose, we followed a three-step survey with questionnaires prepared for each step of the survey. The three-step survey included: i) Identifying overall contributing factors ii) organizing candidate factors in 8 categories and iii) identifying and ranking the main factors based on their important role in desertification. The questionnaires were prepared and data were collected in collaboration with managers, experts, and administrators involved in combating desertification at the provincial level. Based on correlation statistics and multivariate analyses, the average contribution (%) of group to land degradation and desertification of the Sistan region, Desert management issues exhibited the highest fraction (33.47%), followed by Weakness of laws and regulation (15.43%), deficit studies and knowledge (13.76%), Farmland mismanagement (10.81%), soil issues (8.0%), unsuitable farmer's customs (6. 6%), water mismanagement (6.1%) while the contribution from the rest, Animal husbandry is 5.81 percent. also, more than 46 factors out of 72 resulted as significant in affecting land degradation and desertification in the Sistan region. Among them, the most important were Lack of integrated Hamoun watershed management, absolute responsible in combating desertification to FRWO, no allocating water to Ecological targets, no coordinating in combat desertification between stakeholders, deficit holistic plan for combat Desertification. Results contribute to the development of a deeper conception among decision-makers, experts and regional administrators appropriate tools for assessing the effectiveness of land management practices for contrasting land degradation and desertification.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Desertification
  • Land degradation
  • Managerial drivers
  • Combat Desertification
  • Sistan

خوارزمی رسول، عبداللهی علی اصغر، راهداری محمدرضا، کارکن ورنوسفادرانی منصور. (1395). پایش تغییرات کاربری اراضی و تأثیر آن بر روند تخریب زمین و بیابانزایی با استفاده از تصاویر ماهوارهای لندست )مطالعه ی موردی: شرق ایران، دریاچه ی هامون) مطالعات جغرافیایی مناطق خشک دوره هفتم، شماره بیستم و پنجم، پاییز 1395، صفحه 75-64

سرگزی، حسین. (1384). منشایابی و ارزیابی شدت و خسارات تپه های ماسه ای بیابان نیاتک سیستان، پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، 136 صفحه.

صابری فر، رستم؛ خزاعی آمنه. (1394). تاثیرات اقتصادی و اجتماعی بیابانزایی بر شهرها (نمونه مورد مطالعه فردوس)، کاوشهای جغرافیایی مناطق بیابانی، سال سوم، شماره اول، بهار و تابستان 1394، صفحه 205- 185

صادقی روش، محمدحسن (1397). تحلیل راهبردهای بیابان زدایی منتج از مدل های تصمیم گیری با استفاده از تابع رفاه اجتماعی B&C، مجله علمی پژوهشی مهندسی اکوسیستم بیابان، سال هفتم، شماره هجدهم، بهار139۷، صفحه 48- 37

گلشیری اصفهانی، زهرا، سرائی محمد حسین (1392)، بررسی عوامل انسانی موثر بر بیابانزائی در روستاهای مناطق خشک (مطالعه موردی: منطقه مرتاضیه استان یزد)، کاوش های جغرافیایی مناطق بیابانی، سال اول، شماره اول، بهار و تابستان 1392، صفحه 52-35

ضیائی، نوید؛ اونق مجید، عسگری حمیدرضا، مساح بوانی علیرضا، سلمان ماهینی عبدالرسول، حسینعلیزاده محسن (1396). مقایسۀ اثر سناریوهای تغییر اقلیم بر شدت خطر و ریسک بیابان زایی حوضۀ حبله رود، استان تهران، مجله علمی پژوهشی مهندسی اکوسیستم بیابان، سال ششم، شماره شانزدهم، پاییز 1396، صفحه 118- 105

مفیدی، مرتضی؛ بارانی حسین، عابدی سروستانی احمد، معتمدی جواد، دربان آستانه علیرضا. (1396). تبیین شاخص های ارزیابی پایداری- بوم شناختی سامان های عرفی مرتعی با تاکید بر مراتع ییلاقی سهند، فصلنامه علمی پژوهشی تحقیقات مرتع و بیابان ایران، جلد24، شماره2، صفحه 308- 324

مهندسین مشاور پارس کنسولت. (1385). مطالعات بازنگری شبکه آبیاری و زهکشی شیب آب و پشت آب پایین سیستان. گزارش تلفیق، جلد1، 40 صفحه.

یارمرادی، زهرا؛ نصیری بهروز، کرمپور مصطفی، محمدی غلامحسن (1397). تحلیل روند فراوانی روزهای گردوغباری در نیمۀ شرقی ایران در ارتباط با نوسانات اقلیمی، مجله علمی پژوهشی مهندسی اکوسیستم بیابان، سال هفتم، شماره هجدهم، بهار1397، صفحه 14-1

 Abu Hammad A, Tumeizi A. (2012) Land degradation: socioeconomic and environmental causes and consequences in the eastern Mediterranean. Land Degrad Dev;23:216–26.

Antrop M. (2005) Why landscapes of the past are important for the future. Landscape Urban Plan 70(1-2):21–34.

Barbier EB. (2000) The economic linkages between rural poverty and land degradation: some evidence from Africa. Agric Ecosyst Environ 82:355–70.

Blaikie P, Brookfield HC. (2000) Land degradation and society. London: Methuen.

Boardman J, Poesen J, Evans R. (2003) Socio-economic factors in soil erosion and conservation. Environ Sci Pol 6:1–6.

Boyce JK. (1994) Inequality as a cause of environmental degradation. Ecol Econ 11:169–78.

Conacher AJ, Sala M. (1998) Land degradation in Mediterranean environments of the world. Chichester: Wiley

D’Odorico, P.; Bhattachan, A.; Davis, K.F.; Ravi, S.; Runyan, C.W. (2013) Global desertification: Drivers and feedbacks. Adv. Water Resour 51, 326–344.

Danfeng S, Dawson R, Baoguo L. (2006) Agricultural causes of desertification risk in Minquin, China. J Environ Manage;79:348–56.

Diamond J. (2005) Collapse: How societies choose to fail or survive. New York: Penguin.

Geist H. (2005) The causes and progression of desertification. Ashgate Studies in Environmental Policy and Practice: Ashgate Publishing Limited, Aldershot.

Geist HJ, Lambin EF. (2004) Dynamic causal patterns of desertification. Biosci 54(9):817–29.

Herrmann SM, Hutchinson CF. (2005) The changing contexts of the desertification debate. J Arid Environ 63:538–55.

Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC). (2007) Summary for policymakers. In: Solomon et al., editors. Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the IPCC, New York: Cambridge Uni. Press; p. 1– 23.

Iosifides T, Politidis T. (2005) Socio-economic dynamics, local development and desertification in western Lesvos, Greece. Local Environ 10:487–99.

Loveridge, D. (2002). The STEEPV acronym and process-a clarification. Ideas in Progress, 29.

Mauerhofera V, Ichinoseb T, Blackwellc BD, Willigd MR, Flinte CG, Krausef MS, Penkerg M. (2018) Underuse of social-ecological systems: A research agenda for addressing challenges to biocultural diversity. Land Use Policy 72: 57–64.

MEA. (2005) Millennium Ecosystem Assessment, Ecosystems and Human Well- Being: Desertification Synthesis. Washington DC: World Resource Institute.

Middleton N, Thomas DL. (1997) World Atlas of desertification. London: Wiley & Sons.

Montgomery DR. Dirt: the erosion of civilization. Berkeley (CA): University of California Press; 2007.

Mouat DA, Hutchinson CF. (1996) Desertification in developed countries. Dordrecht: Kluwer.

Nachtergaele, F., Biancalani, R., Petri, M. (2011) Land Degradation: SOLAW Background Thematic Report 3. Food and Agriculture Organization of theUnited Nations, Rome.

Nkonya, E., Gerber, N., von Braun, J., De Pinto, A. (2011) Economics of Land Degradation, 68. IFPRI Issue Brief, Washington, DC.

Portnov BA, Safriel UN. (2004) Combating desertification in the Negev: dryland agriculture vs. dryland urbanization. J Arid Environ;56:659–80.

Ravi S, Huxman TE. (2009) Land degradation in the Tahr Desert. Front Ecol Environ;7(10):517–8. 10.1890.09/WB.029.

Reynolds JF, Stafford Smith DM, Lambin EF, Turner BL, Mortimore M, Batterbury SPJ, et al. (2007) Global desertification: building a science for dryland development. Science;316(5826):847–51.

Reynolds JF, Stafford-Smith DM. (2002) Global desertification. Do humans cause deserts? Berlin: Dahlem University Press.

Reynolds JF, Stafford Smith DM.. (2000) Do humans cause deserts? In: Reynolds JF, Stafford Smith DM, editors. Global desertification: Do humans cause deserts? Berlin: Dahlem University Press. p. 1–21.

Romm J. (2011) Desertification: the next dust bowl. Nature 478:450–1.

Safriel U, Adeel Z. (2008) Development paths of drylands: thresholds and sustainability. Sustain Sci 3:117 23.

Safriel UN. (2007) The assessment of global trends in land degradation. In: Sivakumar RVK, Ndiang’ui N, editors. Climate and land degradation. Berlin Heidelberg: Springer-Verlag, p. 1–38.

Salvati L. (2014) A socioeconomic profile of vulnerable land to desertification in Italy. Science of the Total Environment 466–467 287–299.

Sklenicka P. (2016) Classification of farmland ownership fragmentation as a cause of land degradation: A review on typology, consequences, and remedies. Land Use Policy 57: 694–701.

Slaughter, R. A. (Ed.). (2002). New thinking for a New Millennium: The knowledge base of futures studies. Routledge.

Steffen W. (2004) Global change and the Earth system. Global change — the IGBP series. Berlin Heidelberg, New York: Springer Verlag [336 pp.].

UNCCD. (1994) United Nations Convention to Combat Desertification, Intergovernmental Negotiating Committee For a Convention to Combat Desertification, Elaboration of an International Convention to Combat Desertification in Countries Experiencing Serious Drought and/or Desertification, Particularly in Africa. U.N. Doc. A/AC.241/27, 33 I.L.M. 1328. New York: United Nations.

UNEP. (1992) World atlas of desertification. Edward Arnold, London.

van Beek, E., and K. Meijer. (2006) Integrated water resources management for the Sistan closed inland delta, Iran. Delft, Netherlands: Delft Hydraulics. www.wldelft.nl/cons/ area/rbm/wrp1/pdf/main_report_sistan_irwm.pdf. Washington, D.C.

Vogt JV et al. (2011) Monitoring and assessment of land degradation and desertification: towards new conceptual and integrated approaches. Land Degrad Dev;22:150–65.

Wang L, D’Odorico P. (2008) The limits of water pumps. Science, 321(5885):36–7. http://dx.doi.org/10.1126/science.321.5885.36c.

Wilson GA, Juntti M. (2005) Unraveling desertification. Policies and actor networks in Southern Europe. Wageningen Academic Publishers: Wageningen.

Wessels, K., Prince, S., Malherbe, J., Small, J., Frost, P., VanZyl, D., (2007) Can human-induced land degradation be distinguished from the effects of rainfall variability? A case study in South Africa. J. Arid Environ. 68, 271–297.