نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار، گروه مدیریت، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز

2 کارشناسی ارشد، گروه مهندسی صنایع سیستم، موسسه غیر دولتی الغدیر، تبریز

3 کارشناسی ارشد، گروه مدیریت توسعه و مهندس صنایع، پژوهشکده توسعه و برنامه ریزی جهاد دانشگاهی، تبریز

چکیده

اگر چه دریاچه ارومیه بزرگ‌ترین دریاچه داخلی ایران، دومین دریاچه شور جهان و بیستمین دریاچه بزرگ جهان است و از نظر آب و هوایی متعادل کننده هوای محیط زیست منطقه می‌باشد، اما در چند دهه اخیر رو به زوال گذاشته است. دلایل متعددی برای خشک شدن این دریاچه ذکر شده است. در این مقاله با توجه به پویایی مسئله محیط زیست، پویائی شناسی سیستم به‌عنوان متدولوژی مناسب برای مدل‌سازی علل خشک شدن دریاچه ارومیه به کار گرفته شده است. مطابق متدولوژی معرفی شده توسط استرمن، ابتدا مرز مسئله مورد مطالعه قرار گرفت. متغیرهای کلیدی و رفتار تاریخی آنها در این مرحله بررسی و مطالعه شد. سپس با استفاده از نمودار زیرسیستم، نمودارهای علی حلقوی و نقشه جریان انباشت، فرضیه پویای مسئله تدوین گردید. پس از شبیه‌سازی و آزمون مدل در نهایت برخی از راه‌کارهای احتمالی احیاء دریاچه مورد ارزیابی قرار گرفت. بر اساس نتایج تحقیق حاضر، کاهش ورودی آب‌های سطحی به دریاچه و سدسازی دو عامل اصلی کاهش آب دریاچه می‌باشند. بنابراین تأمین حق آبه دریاچه، محدود نمودن ساخت و ساز سدها می‌تواند دو راه‌کار برای توقف روند خشک شدن دریاچه ارومیه باشد. هر چند دینامیزم موجود در درون مسئله به کارگیری هر راه حلی را با دشواری‌ها و عوارض جانبی متعدد می‌توانند مواجهه کند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Modeling the Causes of Drying of Lake Uremia Using System Dynamics

نویسندگان [English]

  • Alireza Bafandeh Zendeh 1
  • leila Haji Hatamlou 2
  • Nasser Danaye Ne’mat Abad 3

1 Department of Management, Tabriz Branch, Islamic Azad University, Tabriz, Iran

2 Department of Industrial engineering, Alghadir (Non-Governmental and Private Higher Education Institution), Tabriz, Iran

3 Institute of Development and Planning, Academic Center for Education, Culture and Research (ACECR), Tabriz, Iran

چکیده [English]

Although the Urmia Lake is the largest domestic lake in Iran, the second largest saline lake in the world, and the world's 20th largest lake, and is weather-balanced for the region's climate, it has been declining in recent decades. There are several reasons to become dry this lake. In this paper, due to the complexity of the problem, system dynamics is used as a suitable methodology for modeling the reasons for drying Urmia Lake. According to Sterman's methodology, the boundary of the problem was first studied. Key variables and their historical behavior were studied at this stage. Then, the dynamic hypothesis of the problem was formulated by using the subsystem diagram, circular causal graphs and accumulation flow map. After simulating and testing the model, some of the possible ways were evaluated that lake can be recovery. Based on the results of this study, it seems that two main factors in decrease lake water are reducing the input of surface waters to the lake and damping. Therefore, supplying the Lake right of water and limiting the construction of dams can be two ways to stop the process of drying Urmia Lake. However, the dynamics within the problem, they can apply any solution with many complications and side effects.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Urmia Lake
  • System Dynamics
  • Iranian Environment
  • Iran Wetlands
  • Water Crisis

آتااف، تورکایا، (1378)، دریای خزر: مشکلات و مسائل زیست محیطی، فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، سال هشتم، دوره سوم، شماره 25، صفحات 123 – 115.

استرمن، جان د. (1388)، پویایی شناسی کسب و کار، ترجمه­ی کوروش برارپور، پریسا موسوی اهر­نجاتی، بنفشه بهزاد، مرضیه امامی، لاله رضایی عدل، حسن فغانی، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه­ها.

بهشتی آل­آقا، علی، رئیسی، فائز، گلچین، احمد، 1390، اثرات آشفتگی ناشی از تبدیل اراضی جنگلی به کشاورزی بر برخی شاخص­های بیولوژیک کیفیت خاک در اکوسیستم­های جنگلی شمال ایران، نشریه بوم­شناسی کشاورزی، جلد 3، شماره 4، صفحات 453-439.

توفیقی، محمدعلی، زین الدینی، مصطفی, گلشنی، علی اصغر، (1385)، شبیه سازی دو بعدی هیدرودینامیک دریاچه ارومیه برای تعیین الگوی جریان، دوره 3، شماره 4، صص 37-47

جامعه­ی مهندسان مشاور ایران، (1390)، ارزشیابی پایداری فرآیند توسعه و پی­آمد­های آن در دریاچه­ی ارومیه.

جلیلی، شیدا، مرید، سعید، بناکار، احمد، نامدار­قنبری، رضا، (1390)، ارزیابی تأثیر شاخص­های اقلینی NAO و SOI بر تغییرات تراز دریاچه­ی ارومیه، کاربرد روش­های آنالیز طیفی سری­های زمانی، نشریه­ی آب و خاک، جلد 25، شماره­ی 1، صفحات 145-140.

حسن­زاده، المیرا، ضرغامی، مهدی، حسن‌زاده، یوسف، نورانی، وحید، (1389)، تعیین سهم تأثیر ساخت سازه­های هیدرولیکی بر کاهش تراز آب دریاچه ارومیه، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تبریز.

دفتر مدیریت به هم پیوسته حوضه آبریز دریاچه ارومیه (وزارت نیرو)، (1392)، وضعیت و چالشهای آب زیرزمینی حوضه آبریز دریاچه ارومیه و ارائه راهکارها. ارائه شده در کارگروه تخصصی مدیریت آبهای سطحی و زیرزمینی دریاچه ارومیه.

دفتر مطالعات پایه شرکت مدیریت منابع آب ایران، گروه مطالعات آبهای زیرزمینی (دمپا)، (1393)، بررسی وضعیت منابع آب زیرزمینی کشور تا پایان سال آبی 91-92.

رجبی هشجین، مهدی، سراوانی، سروش، (1394)، ضرورت احیای دریاچه ارومیه، علل خشکی و تهدیدات، گزارش ستاد احیای دریاچه ارومیه.

رسولی، علی­اکبر، عباسیان، شیرزاد، جهانبخش، سعید، (1387)، پایش نوسان­های سطح آب دریاچه­ی ارومیه با پردازش تصاویر چند سنجنده­ای و چند زمانه­ای، فصل­نامه­ی مدرس علوم انسانی، دوره­ی 12، شماره­ی 2، صفحات 71-53.

زاهدی، مجید، قویدل رحیمی، یوسف، (1386)، تعیین آستانه خشکسالی و محاسبه میزان بارش قابل اعتماد ایستگاه های حوضه آبریز دریاچه ارومیه، پژوهش های جغرافیائی، دوره 39، شماره 59، صص 21-34

سامانی، محمد ولی، (1389)، بررسی وضعیت بحرانی آب دریاچه ارومیه، گزارش مرکز پزوهش های مجلس شورای اسلامی، کد موضوعی 250.

سازمان حفاظت محیط زیست با همکاری سازمان‌های دولتی، تشکل های زیست محیطی و جوامع محلی (EPA)، (1389)، برنامه مدیریت جامع دریاچه ارومیه، خرداد ماه.

سلیمی ترکمانی، حجت، (1390)، بررسی مشکل زیست­محیطی دریاچه­ی ارومیه از منظر حقوق بین­الملل محیط­زیست، فصل­نامه راهبرد، سال 20، شماره­ی 58، صفحات 202-177.

شفیعی­فر، مهدی، ولی­زاده، علیرضا، (1387)، مدل­سازی تر و خشک­شدن مرز در مدل دو­بعدی جریان آب کم­عمق، تحقیقات منابع آب ایران، سال چهارم، شماره­ی 1، صفحات 58 – 50.

شهریاری، مهدی، (1380)، فاجعه­ی زیست محیطی دریاچه­ی آرال، مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، شماره­ی 33، صفحات 166-153.

صلاحی، برومند، گودرزی، مسعود، حسینی، سید اسعد، 1394، پیش بینی تغییرات دما و بارش در دهه 2050 در حوزه آبخیز دریاچه ارومیه، نشریه علمی-پژوهشی مهندسی و مدیریت آبخیز، جلد 8، شماره 4، صص 425-438.

علیزاده، امین (1374)، اصول هیدرولوژی کاربردی، دانشگاه امام رضا (ع).

علوی­پناه، سید کاظم، خدائی، کمال، جعفر­بیگلو، منصور، (1384)، مطالعه کارایی داده­های ماهواره­ای در بررسی کیفیت آب در دو سوی میان‌گذر دریاچه ارومیه، پژوهش­های جغرافیایی، شماره 53، صفحات 69 – 57.

کردوانی، پرویز، سرور، رحیم، صوفی، اکبر، (1395)، علل کاهش سطح آب دریاچه ارومیه، فصلنامه علمی پژوهشی جغرافیا، دوره جدید، سال چهاردهم، شماره 50، صص 93-110

کمالی، میثم و یونس زاده جلیلی، سهیلا، (1395)، بررسی تغییرات کاربری اراضی حوضه آبریز دریاچه ارومیه با استفاده از تصاویر ماهوارهای، مرکز تحقیقات سنجش ازدور(RSRC) دانشگاه صنعتی شریف

کمیته اجتماعی- فرهنگی ستاد احیای دریاچه ارومیه، (1394)، دریاچه ارومیه علل خشکی و تهدیدات احتمالی (1)، شهریور ماه، (http://ulrp.sharif.ir/fa)

گلابیان، حسین، (1388)، ارومیانا طرحی برای تأمین کسری آب ورودی برای احیاء و تثبیت اکو­سامانه­ی دریاچه­ی ارومیه، ستاد احیای دریاچه ارومیه.

گلیان، سعید، ابریشم­چی، احمد، تجریشی، مسعود، (1386)، تحلیل سیاست­های بهره­برداری از منابع آب در حوضه­ی آبریز با روش پویایی سیستم، آب و فاضلاب، شماره­ی 63، صفحات 80-70.

محمدرضاپورطبری، محمود، (1390)، بهره­برداری تلفیقی از منابع آب سطحی و زیر­زمینی با رویکرد انتقال آب بین حوضه­ای: حدوده­ی مطالعاتی پیرانشهر، آب و فاضلاب، شماره­ی 4، صفحات 113 – 103.

ملکی، قاسم، (1378)، دریاچه آرال: بحران محیط زیستی، فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، سال هشتم، دوره سوم، شماره 26، صفحات 66 – 53.

وزارت نیرو، دفتر برنامه­ریزی کلان آب و آبفا، (1391)، بررسی مسائل، چالش­ها و فرصت­های حوضه­ی آبریز دریاچه­ی ارومیه گزارش نهایی.

وزارت نیرو، دفتر برنامه­ریزی کلان آب و آبفا، (1389)، بهنگام­سازی طرح جامع آب کشور.

مرکز آمار ایران، سرشماری های عمومی نفوس و مسکن 1335 الی 1390

Hassanzadeh, Elmira. Zarghami, Mahdi. Hassanzadeh, Yousef. 2012, "determining the main factors in declining the urmia lake level by using system dynamics modeling ", water resource manage, 26: 129-145.

Riedel, Frank. Kossler, Annette. Tarasov, Pvel. Wonnemann, Bernd. 2011, "A study Holocene foraminifera from the aral sea and west Siberian lakes and its implication for migration pathways", quaternary international, volume229issues 1-2, pages 105-111.

Alizadeh Choobari, O., Ahmadi Givi, F., Mirzaei, N. and Owlad, E. (2016), Climate change and anthropogenic impacts on the rapid shrinkage of Lake Urmia. Int. J. Climatol., 36: 4276-4286. doi:10.1002/joc.4630.

Fazel, Nasim, Berndtsson, Ronny, Bertacchi, Uvo Cintia, Madani, Kaveh, Kløve, Bjørn, 2017, Regionalization of precipitation characteristics in Iran’s Lake Urmia basin, Theoretical and Applied Climatology, Volume 132, Issue 1–2, pp 363–373.

Shadkama, Somayeh Ludwig, Fulco, van Oel, Pieter Kirmit, Çağla, Kabat, Pavel, 2016, Impacts of climate change and water resources development on the declining inflow into Iran's Urmia Lake, Journal of Great Lakes Research, Volume 42, Issue 5, p. 942-952.

Boroffka, Nikolaus.Oberhänsli, Hedi. Sorrel, Philippe. Demory, Francois. Reinhardt, Christian. Wünnemann, Bernd. Alimov, Kamildzhan. Baratov, Sergey. Rakhimov, Kamildzhan. Saparov, Nasbirgen. Shirinov, Timur. Krivonogov, Sergey K., Röhl, Ursula. 2006, "Archaeology and climate: settlement and lake-level changes at the Aral Sea ", geo archaeology, vol. 21, pages 721-734.

Micklin, Philip p.1989 " Desiccation of the Aral Sea: a water management disaster in the Soviet Union ", science, vol.241 no.4870 pp. 1170-1176...