دانشگاه سیستان و بلوچستان مخاطرات محیط طبیعی 2676-4377 15 48 2026 06 22 Synoptic Patterns of Atmospheric Circulation Affecting Widespread Monthly Droughts in the Cold Period of Iran الگوهای همدید گردش جو مؤثر بر خشکسالی‌های ماهانه فراگیر دوره سرد ایران 19 44 9195 10.22111/jneh.2025.50956.2105 FA سوسن حیدری دانش آموخته دکتری اقلیم‌شناسی، گروه جغرافیای طبیعی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، ایران 0000-0002-9749-9025 مصطفی کریمی دانشیار اقلیم‌شناسی گروه جغرافیای طبیعی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، ایران قاسم عزیزی استاد اقلیم‌شناسی گروه جغرافیای طبیعی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، ایران علی اکبر شمسی پور دانشیار اقلیم‌شناسی گروه جغرافیای طبیعی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، ایران Journal Article 2025 02 18 Drought is among the most significant climatic challenges affecting arid and semi-arid regions such as Iran, typically triggered by specific atmospheric circulation patterns. This study aims to identify the atmospheric circulation patterns associated with widespread monthly droughts in Iran, using long-term data from 1979 to 2021 and the ZSI index. The dataset, sourced from the ERA5 reanalysis, includes geopotential height, specific humidity, meridional and zonal wind components, air temperature and monthly precipitation with a spatial resolution of 0.25 degrees. The analysis indicates that widespread droughts do not occur during September, June, July and August. Overall, nine atmospheric circulation clusters were identified with four dominant patterns accounting for over 77% of drought events, emerging as the primary synoptic systems responsible for these occurrences. These patterns include: (1) lower-level subtropical high combined with a mid-level subtropical ridge, (2) lower-level subtropical high integrated with the Siberian high-pressure system with a mid-level ridge, (3) subtropical ridge present at both lower and mid-levels, and (4) lower-level high-pressure system and anticyclone over land. The findings emphasise the significant role of anticyclonic centres, high-pressure systems, and subtropical ridges, mainly active between the Arabian Sea and the Arabian Peninsula, in driving widespread monthly droughts in Iran. The northward shift of these systems relative to the climatological mean results in a marked decrease in precipitation across Iran. Additionally, the spatial configuration of these systems interacts with broader regional and planetary circulation patterns, highlighting the necessity for further research to better understand both monthly and seasonal precipitation variability and the occurrence of extreme drought events. خشکسالی یکی از چالشی‌‌ترین پدیده‌های اقلیمی در مناطق خشک و نیمه‌خشک مانند ایران است که تحت تأثیر الگوهای خاص گردش جوی رخ می‌دهد. این پژوهش به‌منظور شناسایی الگوهای گردش جوی خشکسالی‌های فراگیر ماهانه در ایران با استفاده از داده‌های بلندمدت (1979 تا 2021) و شاخصZSI انجام شده است. داده‌های مورد استفاده شامل ارتفاع ژئوپتانسیل، نم ویژه، دما، باد مداری و نصف‌النهاری و بارش ماهانه از پایگاه داده ERA5 با تفکیک مکانی 25/0 درجه می‌باشند. براساس نتایج، در ماه‌های سپتامبر، ژوئن، ژوئیه و آگوست هیچ‌گونه خشکسالی فراگیری مشاهده نشد. 8 خوشه گردش جو برای خشکسالی‌های فراگیر ماهانه شناسایی شد.  از میان این 8 خوشه، 4 خوشه با فراوانی بیش از 77 درصد، الگوهای غالب گردش جو و سامانه های همدید موثر در وقوع خشکسالی های فراگیر شناسایی شدند. این 4 الگوی جوی به ترتیب فراوانی شامل الف) پرارتفاع جنب حاره تراز زیرین همراه با پشته جنب حاره تراز میانی، ب) پرارتفاع جنب حاره تراز زیرین تلفیق شده با پرفشار سیبری همراه با پشته تراز میانی ، ج) پشته پرارتفاع جنب حاره تراز زیرین و میانی و د) پرارتفاع-واچرخند تراز زیرین مستقر برخشکی می‌باشند. به طور کلی مرکز واچرخندی، پرارتفاع و پشته‌های جنب‌حاره که به‌طور متوسط در محدوده‌ای از دریای عرب تا شبه جزیره عربستان فعال هستند نقش اساسی در رخداد خشکسالی های فراگیر ماهانه ایران ایفا می کنند. این پدیده‌های همدید با گسترش شمال سو نسبت به شرایط میانگین، باعث کاهش شدید بارش در ایران می‌شوند. همچنین الگوی استقرار این پدیده‌ها در اندرکنش با سایر ساختارهای گردش جو منطقه و سیاره‌ای است. بنابراین بررسی چرایی این تغییرات  می‌تواند به درک تغییرپذیری بارش ماهانه و فصلی و رخدادهای شدید و فراگیر خشکسالی کمک قابل توجهی کند. https://jneh.usb.ac.ir/article_9195_0c4f46ff3f6ceb716694c78d1d8cefdf.pdf