دانشگاه سیستان و بلوچستان مخاطرات محیط طبیعی 2676-4377 15 48 2026 06 22 Community-Based Prioritization of Reactive and Proactive Desertification Control Responses Using the DPSIR Framework (Case Study: Ivanaki, Semnan Province) اولویت بندی جامعه‌‌محور انواع پاسخ‌‌های واکنشی و پیشگیرانه کنترل بیابان‌‌زایی با رویکرد DPSIR (مطالعه موردی: ایوانکی، استان سمنان) 45 56 9227 10.22111/jneh.2025.51217.2106 FA زهره شهریاری دانشجوی کارشناسی ارشد، گروه بیابان‌‌زدایی، مدیریت و کنترل بیابان، دانشکده کویر شناسی، دانشگاه سمنان محمدکیا کیانیان استادیار گروه بیابان‌‌زدایی، دانشکده کویر شناسی، دانشگاه سمنان محمدرضا یزدانی دانشیار گروه بیابان زدایی، دانشکده کویر شناسی، دانشگاه سمنان امین صالح پور جم دانشیار پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی تهران، تهران Journal Article 2025 02 20 The expansion of deserts is a major environmental issue that poses a serious threat to the health of ecosystems. This phenomenon not only directly affects biodiversity but also has negative impacts on agriculture and the livelihoods of local communities by increasing soil erosion and reducing water resources. To address this challenge, it is essential to carefully examine the status and trends of desertification and to develop appropriate management strategies. In this context, the use of analytical models can significantly assist in identifying effective factors and prioritizing preventive and corrective actions. The DPSIR model, which examines drivers, pressures, states, impacts, and responses, is an effective approach. This study utilized this approach and distributed questionnaires in the study areas around Garmsar County (the villages of Chahdab, Hosseinabad, Kark, Cheshme Nadi, and Ahmadabad). First, the sample size for surveying the residents was calculated using Cochran’s formula. The reliability and validity of the questionnaire were assessed using Cronbach's alpha. In this study, 32 responses, including 7 reactive and 25 preventive measures, were identified and prioritized for controlling desertification and reducing related effects. The results obtained from the questionnaires were analyzed using the SPSS software and the Friedman test. According to the results, from the perspective of local communities, "job creation and alternative livelihoods" and "dredging operations of the dam" were ranked the highest and lowest in terms of importance, with mean ranks of 25.42 and 8.83, respectively, among the identified responses for desertification control and mitigating its effects. Implementing reactive and preventive responses based on priorities plays a crucial role in enhancing ecosystem health and preventing further desertification. گسترش بیابان‌‌ها، یکی از مسائل مهم زیست‌محیطی است و تهدیدی جدی برای سلامت اکوسیستم‌ها به شمار می‌رود. این پدیده نه تنها به‌طور مستقیم بر تنوع زیستی تأثیر می‌گذارد، بلکه با افزایش فرسایش خاک و کاهش منابع آب، بر کشاورزی و معیشت جوامع محلی نیز اثرات منفی می‌گذارد. برای مقابله با این چالش، ضروری است، که وضعیت و روند بیابان‌زایی به‌دقت بررسی شده و راهکارهای مناسبی برای مدیریت آن ارائه شود. در این راستا، استفاده از مدل‌های تحلیلی می‌تواند به شناسایی عوامل مؤثر و اولویت‌بندی اقدامات پیشگیرانه و اصلاحی کمک زیادی نماید. مدل DPSIR که به بررسی نیروی محرکه، فشار، وضعیت، اثرات و پاسخ‌ها می‌پردازد، یکی از رویکردهای موثر در این زمینه است. در این پژوهش نیز، این موضوع با استفاده از این رویکرد و به کمک تهیه و توزیع پرسشنامه در مناطق موردمطالعه حومه شهرستان گرمسار (روستاهای چنداب، حسین آباد، کرک، چشمه نادی و احمد آباد) انجام گرفت. ابتدا، حجم نمونه برای نظرسنجی ساکنان با استفاده از فرمول کوکران محاسبه گردید. پایایی و روایی پرسشنامه با استفاده از روش آلفای کرونباخ بررسی شد. در این پژوهش 32 پاسخ شامل 7 مورد واکنشی و 25 مورد پیشگیرانه به منظور کنترل بیابان‌‌زایی و کاهش اثرات مربوطه شناسایی و اولویت بندی شد. در ادامه، نتایج به دست آمده از پرسشنامه‌‌ها توسط نرم‌‌افزار SPSS و با آزمون فریدمن مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. با توجه به نتایج، از دیدگاه جوامع محلی، "اشتغال‌‌زایی و معیشت جایگزین" و "انجام عملیات لایروبی سد" به ترتیب با میانگین رتبه 25.42 و 8.83، بیشینه و کمینه اهمیت را در میان انواع پاسخ های شناسایی شده برای کنترل بیایان زایی و کاهش اثرات مربوطه دارا می‌‌باشند. عملیاتی نمودن انواع پاسخ‌های واکنشی و پیشگیرانه در منطقه مبتنی بر اولویت‌‌ها، نقش مهمی در ارتقا سلامت زیست‌‌بوم و جلوگیری از گسترش بیابان‌زایی در منطقه دارد. https://jneh.usb.ac.ir/article_9227_8301a50cd9dde2b650a0f6202b01d06d.pdf