ارزیابی شاخص‌های برنامه‌ریزی فضایی تاب‌آوری کالبدی سکونتگاه‌های روستایی در مواجهه با سیل (مورد مطالعه: منطقه هفت آمایش سرزمین)

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموخته دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

2 استاد بازنشسته گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

3 دانشیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

4 استاد گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

چکیده

سیلاب به‌عنوان یکی از فراگیرترین مخاطرات طبیعی، در دهه‌های اخیر تحت تأثیر تغییرات اقلیمی و الگوهای ناپایدار بهره‌برداری از زمین، فشار فزاینده‌ای بر سکونتگاه‌های روستایی ایران وارد کرده است؛ سکونتگاه‌هایی که به‌دلیل ضعف زیرساخت‌های کالبدی و وابستگی معیشتی به منابع طبیعی، از آسیب‌پذیری مضاعف برخوردارند. در این چارچوب، پژوهش حاضر با هدف ارزیابی تحلیلی شاخص‌های برنامه‌ریزی فضایی مؤثر بر تاب‌آوری کالبدی روستاهای منطقه هفت آمایش سرزمین (استان‌های زنجان، قزوین و مرکزی) در مواجهه با سیل انجام شده است. روش تحقیق توصیفی–تحلیلی با رویکرد کمی بوده و داده‌ها از طریق پیمایش میدانی و پرسش‌نامه محقق‌ساخته میان ۳۷۵ سرپرست خانوار روستایی و ۸۶ کارشناس حوزه‌های مرتبط گردآوری شد. نتایج آزمون T تک‌نمونه‌ای نشان داد میانگین تمامی ابعاد مورد بررسی در هر دو گروه به‌طور معناداری پایین‌تر از حد مطلوب نظری (۳) قرار دارد؛ به‌گونه‌ای که میانگین کل در دیدگاه روستاییان 42/2 (180/81- =t) و در دیدگاه کارشناسان 2.65 (476/11- =t) برآورد شد. همچنین آزمون T مستقل حاکی از وجود تفاوت معنادار ادراکی میان دو گروه (01/0<p) است؛ بیشترین شکاف در بعد حکمروایی مشاهده شد، جایی که ارزیابی نسبتاً مثبت کارشناسان در تقابل با ارزیابی انتقادی جامعه محلی قرار دارد. یافته‌ها نشان می‌دهد استمرار رویکردهای تمرکزگرا و بالا به پایین در برنامه‌ریزی فضایی، به عدم انطباق زیرساخت‌ها با نیازهای بومی انجامیده و ظرفیت تاب‌آوری کالبدی را تضعیف کرده است. بر این اساس، بازتعریف سازوکارهای نهادی و تقویت حکمروایی مشارکتی به‌عنوان پیش‌شرط ارتقای تاب‌آوری فضایی روستاهای سیل‌خیز منطقه پیشنهاد می‌شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Evaluation of spatial planning indicators of physical resilience of rural settlements in the face of floods (Case Study: Region Seven of Spatial Planning)

نویسندگان [English]

  • Reza Asadi 1
  • Abdoreza Rokneddin Eftekhari 2
  • Mortaza Tavakoli 3
  • Mehdi Pourtaheri 4
1 PhD Graduated in geography and rural planning, Department of Geography and Planning, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
2 Professor, Department of Geography and Planning, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
3 Associate Professor, Department of Geography and Planning, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
4 Professor, Department of Geography and Rural Planning, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Spatial Planning and Physical Resilience Against Flooding. Flooding, a pervasive natural hazard has exerted increasing pressure on Iran’s rural settlements over recent decades, driven by climate change and unsustainable land-use patterns. These settlements exhibit compounded vulnerability due to deficient physical infrastructure and heavy reliance on natural resources for livelihood. Within this framework, the present research analytically evaluates the spatial planning indicators that influence the physical resilience of rural areas in Land Planning Region 7 (comprising Zanjan, Qazvin, and Markazi provinces) to flood events. This study employed a descriptive-analytical method with a quantitative approach. Data collection involved field surveys and a researcher-developed questionnaire administered to 375 rural household heads and 86 subject-matter experts. One-sample t-test results indicate that the mean scores for all investigated dimensions remain significantly below the theoretical optimum of 3 for both groups. Specifically, the overall mean reached 2.42 (t = -81.180) from the villagers' perspective and 2.65 (t = -11.476) from the experts' perspective. Furthermore, an independent t-test revealed a significant perceptual discrepancy between the two cohorts (p < 0.01). The governance dimension exhibited the most substantial gap, where the experts' relatively positive assessments directly contradicted the local community's critical evaluations. The findings demonstrate that persistent centralized; top-down spatial planning decouples infrastructure development from indigenous needs, thereby eroding physical resilience. Consequently, this study advocates for a fundamental redefinition of institutional mechanisms and the strengthening of participatory governance as essential prerequisites for enhancing spatial resilience in flood-prone rural areas.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Resilience
  • Physical Resilience
  • Spatial Planning
  • Flood
  • Region Seven of Spatial Planning

مراجع

اسدی، رضا؛ افتخاری، عبدالرضا رکن‌الدین؛ توکلی، مرتضی و پورطاهری، مهدی (1404). شناسایی و سنجش عوامل تأثیرگذار در برنامه‌ریزی فضایی تاب‌آوری کالبدی روستاهای مستعد سیل (مورد مطالعه؛ منطقه هفت آمایش سرزمین). آمایش سیاسی فضا، 7(2)، 139-169.
افتخاری، عبدالرضا رکن‌الدین؛ بدری، سید علی (1391)، بنیان­های نظریه­ای الگوی توسعه­ای نمونه، استانداری گیلان، معاونت هماهنگی امور عمرانی دفتر امور روستایی و شوراها، تهران.
بدری، سید علی، رمضان‌زاده لسبویی، مهدی، عسگری، علی، قدیری معصوم، مجتبی و سلمانی، محمد. (1392). نقش مدیریت محلی در بهبود تاب‌آوری در برابر بلایای طبیعی با تأکید بر سیل. مدیریت بحران، 2 (1)، 39-50. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23453915.1392.2.1.4.8  doi:
بسطام­نیا، امیر؛ رضایی، محمدرضا؛ سرائی، محمدحسین (1395)، تبیین و تحلیل مفهوم «تاب‌آوری» و شاخص­ها و چارچوب‌های آن در سوانح طبیعی، دانش پیشگیری و مدیریت بحران، دوره 6 (1)، 32-46. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23225955.1395.6.1.3.1 doi:
بنیاد مسکن انقلاب اسلامی (1399)، گزارش تجمیعی آنلاین ارزیابی شهر/روستا - سیل فروردین ۹۸.
پورطاهری، مهدی (1396)، طراحی روستایی، سمت، تهران.
پورطاهری، مهدی؛ رکن­الدین افتخاری، عبدالرضا؛ بدری، سید علی (1389)، راهبردها و سیاست‌های توسعه کالبدی سکونتگاه­های روستایی: با تأکید بر تجربیات جهانی و ایران، بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، تهران.
خلیفه، ابراهیم (۱۳۹۵)، ارائه الگوی مدیریت برنامه‌ریزی فضایی مناطق روستایی، محدوده مورد مطالعه: استان تهران، رساله دکتری، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده علوم انسانی، استاد راهنما: دکتر عبدالرضا رکن‌الدین افتخاری. https://parseh.modares.ac.ir/thesis/1117428
دلشاد، مهدیه؛ بحرانی، حمیدرضا؛ زارع، بهمن؛ کمالی، ماندانا؛ جعفری، معصومه (1402)، تبیین مدل آینده‌محور برنامه‌ریزی فضایی تاب‌آور در برابر زلزله (SRPF) و تدقیق آن با روش فراتحلیل و FAHP، چشم انداز شهرهای آینده، 4 (1)، 1-23. https://doi.org/10.61186/jvfc.4.1.1 doi:
رضایی، محمدرضا (1389)، تبیین تاب‌آوری اجتماعات شهری به منظور کاهش اثرات سوانح طبیعی (زلزله)؛ مطالعه موردی: کلانشهر تهران، رساله دکتری، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده علوم انسانی، استاد راهنما: دکتر مجتبی رفیعیان. https://parseh.modares.ac.ir/thesis/1114990
رمضان‌زاده لسبویی، مهدی؛ عسگری، علی؛ بدری، سید علی (1393)، زیرساخت­ها و تاب­آوری در برابر بلایای طبیعی با تأکید بر سیلاب منطقه مورد مطالعه: مناطق نمونه گردشگری چشمه کیله تنکابن و سردآبرود کلاردشت، تحلیل فضایی مخاطرات محیطی، سال 1 (1)، 35-52.
سعیدی عباس (1392)، پیوستگی توسعه روستایی ـ شهری در قالب منظومه‌های روستایی، برنامه‌ریزی توسعه کالبدی، 2 (4)، 11-20. https://psp.journals.pnu.ac.ir/article_2409_en.html?lang=fa doi:
فرزاد بهتاش، محمدرضا؛ کی‌نژاد، محمدعلی؛ پیربابایی، محمدتقی؛ عسگری، علی (1392)، دانشکده معماری و ارزیابی و تحلیل ابعاد و مؤلفه‌های تاب‌آوری کلان‌شهر تبریز، هنرهای زیبا - معماری و شهرسازی، 18 (3)، 33-42. https://doi.org/10.22059/jfaup.2013.51316
مختاری هشی، حسین؛ رحیمی، داریوش (1395)، پهنه‌بندی خطر سیل در مراکز انسانی و اقتصادی استان خراسان جنوبی با استفاده از منطق فازی، جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، سال 27 (1)، 199-216. doi: https://doi.org/10.22108/gep.2016.21366
مرکز آمار ایران (1395)، سالنامه­های آماری استان­های قزوین، زنجان، مرکزی
Abdel-Mooty, M. N., Yosri, A., El-Dakhakhni, W., & Coulibaly, P. (2021). Community Flood Resilience Categorization Framework. International Journal of Disaster Risk Reduction, 61, 102349. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2021.102349
Acheampong, R. A. (2018). Spatial planning in Ghana: origins, contemporary reforms and practices, and new perspectives. Springer Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-030-02011-8
Adger, W. N. (2000). Social and ecological resilience: are they related?. Progress in human geography, 24(3), 347-364. http://dx.doi.org/10.1191/030913200701540465
Adler, E. (2011). Spatial Planning in the Coastal Zone of the East Asian Seas Region: Integrating Emerging Issues and Modern Management Approaches. UNEP and ROAP and COBSEA, 1-141. https://climatechange.issuelab.org/resources/17770/17770.pdf
Afriyanie, D., Julian, M. M., & Nugraha, H. A. (2022). Urban Flood Resilience through Spatial Plan in Bandung City, Indonesia. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 986(1), 012052. https://doi.org/10.1088/1755-1315/986/1/012052
Alexander, D. E. (2013). Resilience and disaster risk reduction: an etymological journey. Nat. Hazards Earth Syst. Sci., 13(11), 2707-2716. https://doi.org/10.5194/nhess-13-2707-2013
Allmendinger, P., & Haughton, G. (2012). Post-political spatial planning in England: a crisis of consensus? Transactions of the Institute of British Geographers, 37(1), 89-103. https://doi.org/10.1111/j.1475-5661.2011.00468.x
Berisha, E., Giancarlo, C., Umberto, J. R., & Solly, A. (2021). Spatial governance and planning systems in the public control of spatial development: a European typology. European Planning Studies, 29(1), 181-200. https://doi.org/10.1080/09654313.2020.1726295
Berke, P. R., & Campanella, T. J. (2006). Planning for Postdisaster Resiliency. The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science, 604(1), 192-207. https://doi.org/10.1177/0002716205285533
Brunetta, G., Ceravolo, R., Barbieri, C. A., Borghini, A., de Carlo, F., Mela, A., Beltramo, S., Longhi, A., De Lucia, G., Ferraris, S., Pezzoli, A., Quagliolo, C., Salata, S., & Voghera, A. (2019). Territorial Resilience: Toward a Proactive Meaning for Spatial Planning. Sustainability, 11(8), 2286. https://doi.org/10.3390/su11082286
Bubeck, P., Botzen, W. J. W., & Aerts, J. C. J. H. (2012). A Review of Risk Perceptions and Other Factors that Influence Flood Mitigation Behavior. Risk Analysis, 32(9), 1481-1495. https://doi.org/10.1111/j.1539-6924.2011.01783.x
Davoudi, S., Keith, S., Jamila, H. L., E., Q. A., D., P. G., Cathy, W., Hartmut, F., Darryn, M., Libby, P., & Davoudi, S. (2012). Resilience: A Bridging Concept or a Dead End? “Reframing” Resilience: Challenges for Planning Theory and Practice Interacting Traps: Resilience Assessment of a Pasture Management System in Northern Afghanistan Urban Resilience: What Does it Mean in Planning Practice? Resilience as a Useful Concept for Climate Change Adaptation? The Politics of Resilience for Planning: A Cautionary Note. Planning Theory & Practice, 13(2), 299-333. https://doi.org/10.1080/14649357.2012.677124
Dühr, S. (2023). Investigating the policy tools of spatial planning. Policy Studies, 44(2), 258-275. https://doi.org/10.1080/01442872.2022.2040473
European_Commission. (1997). The EU Compendium of Spatial Planning Systems and Policies (13. European Commission: Directorate-General for Regional and Urban Policy, Issue. https://op.europa.eu/o/opportal-service/download-handler?identifier=059fcedf-d453-4d0d-af36-6f7126698556&amp;format=pdf&amp;language=en&amp;productionSystem=cellar&amp;part=
Folke, C., Carpenter, S. R., Walker, B., Scheffer, M., Chapin, T., & Rockström, J. (2010). Resilience Thinking: Integrating Resilience, Adaptability and Transformability. Ecology and Society, 15(4). http://www.jstor.org/stable/26268226
Hegger, D. L. T., Driessen, P. P. J., Wiering, M., van Rijswick, H. F. M. W., Kundzewicz, Z. W., Matczak, P., Crabbé, A., Raadgever, G. T., Bakker, M. H. N., Priest, S. J., Larrue, C., & Ek, K. (2016). Toward more flood resilience: Is a diversification of flood risk management strategies the way forward? Ecology and Society, 21(4), Article 52. https://doi.org/10.5751/ES-08854-210452
Heijman, W., Hagelaar, G., & Van Der Heide, M. (2019). Rural resilience as a new development concept. EU Bioeconomy Economics and Policies: Volume II, 195-211.  https://doi.org/10.1007/978-3-030-28642-2_11
Ibrahim, A., & Siiba, A. (2020). Spatial planning through the political landscape of Ghana: examining the nexus between election manifestos and planning. Territory, Politics, Governance, 8(3), 407-430. https://doi.org/10.1080/21622671.2019.1568291
Ionita, M., & Nagavciuc, V. (2021). Extreme Floods in the Eastern Part of Europe: Large-Scale Drivers and Associated Impacts. Water, 13(8), 1122. https://doi.org/10.3390/w13081122
Knickel, K., Almeida, A., Bauchinger, L., Casini, M. P., Gassler, B., Hausegger-Nestelberger, K., Heley, J., Henke, R., Knickel, M., Oostindie, H., Ovaska, U., Pina, C., Rovai, M., Vulto, H., & Wiskerke, J. S. C. (2021). Towards More Balanced Territorial Relations—The Role (and Limitations) of Spatial Planning as a Governance Approach. Sustainability, 13(9), 5308. https://doi.org/10.3390/su13095308
Kodag, S., Mani, S. K., Balamurugan, G., & Bera, S. (2022). Earthquake and flood resilience through spatial Planning in the complex urban system. Progress in Disaster Science, 14, 100219. https://doi.org/10.1016/j.pdisas.2022.100219
Kuang, D., & Liao, K.-H. (2020). Learning from Floods: Linking flood experience and flood resilience. Journal of Environmental Management, 271, 111025. https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2020.111025
Liao, K.-H. (2012). A Theory on Urban Resilience to Floods—A Basis for Alternative Planning Practices. Ecology and Society, 17(4), Article 48. https://doi.org/10.5751/ES-05231-170448
López-Marrero, T., & Tschakert, P. (2011). From theory to practice: building more resilient communities in flood-prone areas. Environment & Urbanization, 23(1), 229-249. https://doi.org/10.1177/0956247810396055
Lu, P. W. (2014). Spatial planning and urban resilience in the context of flood risk.: A comparative study of Kaohsiung, Tainan, and Rotterdam. TU Delft. DOI: 10.7480/abe.2014.7
Lu, P., & Stead, D. (2013). Understanding the notion of resilience in spatial planning: A case study of Rotterdam, The Netherlands. Cities, 35, 200-212. https://doi.org/10.1016/j.cities.2013.06.001
Luukkonen, J. (2015). Planning in Europe for ‘EU’rope: Spatial planning as a political technology of territory. Planning Theory, 14(2), 174-194. https://doi.org/10.1177/1473095213519355
Meng, M., Dabrowski, M., & Stead, D. (2020). Enhancing Flood Resilience and Climate Adaptation: The State of the Art and New Directions for Spatial Planning. Sustainability, 12(19), 7864. https://doi.org/10.3390/su12197864
Meng, M., Dąbrowski, M., Xiong, L., & Stead, D. (2022). Spatial planning in the face of flood risk: Between inertia and transition. Cities, 126, 103702. https://doi.org/10.1016/j.cities.2022.103702
Morphet, J. (2010). Effective practice in spatial planning. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203851838
Nowak, M., Cotella, G., & Śleszyński, P. (2021). The legal, administrative, and governance frameworks of spatial policy, planning, and land use: Interdependencies, barriers, and directions of change. Land, 10(11), 1119. https://doi.org/10.3390/land10111119
Oukes, C., Wim, L., & Arts, J. (2022). Enhancing the Use of Flood Resilient Spatial Planning in Dutch Water Management. A Study of Barriers and Opportunities in Practice. Planning Theory & Practice, 23(2), 212-232. https://doi.org/10.1080/14649357.2022.2034921
Prashar, N., Lakra, H. S., Kaur, H., & Shaw, R. (2024). Urban flood resilience: mapping knowledge, trends, and structure through bibliometric analysis. Environment, Development and Sustainability, 26(4), 8235-8265. https://doi.org/10.1007/s10668-023-03094-3
Restemeyer, B., Johan, W., & van den Brink, M. (2015). A strategy-based framework for assessing the flood resilience of cities – A Hamburg case study. Planning Theory & Practice, 16(1), 45-62. https://doi.org/10.1080/14649357.2014.1000950
Sharifi, A., & Yamagata, Y. (2018). Resilience-Oriented Urban Planning. In Y. Yamagata & A. Sharifi (Eds.), Resilience-oriented urban planning: theoretical and empirical insights (pp. 3-27). Springer International Publishing. https://doi.org/10.1007/978-3-319-75798-8_1
Solín, Ľ., & Sládeková Madajová, M. (2023). Spatial planning as a tool of flood risk management in rural landscapes? Position, limitations, and other findings: The case of Myjava Region (Slovakia). Moravian Geographical Reports, 31(2), 106-117. https://doi.org/10.2478/mgr-2023-0010
Sörensen, J., Persson, A., Sternudd, C., Aspegren, H., Nilsson, J., Nordström, J., Jönsson, K., Mottaghi, M., Becker, P., Pilesjö, P., Larsson, R., Berndtsson, R., & Mobini, S. (2016). Re-Thinking Urban Flood Management—Time for a Regime Shift. Water, 8(8), 332. https://doi.org/10.3390/w8080332
Stead, D. (2021). Conceptualizing the Policy Tools of Spatial Planning. Journal of Planning Literature, 36(3), 297-311. https://doi.org/10.1177/0885412221992283
Tariq, H., Pathirage, C., & Fernando, T. (2021). Measuring community disaster resilience using Q-methods: a physical resilience perspective. Built Environment Project and Asset Management, 11(4), 722-737. https://doi.org/10.1108/BEPAM-03-2020-0053
Tobin, G. A. (1999). Sustainability and community resilience: the holy grail of hazards planning?. Global Environmental Change Part B: Environmental Hazards, 1(1), 13-25. https://doi.org/10.3763/ehaz.1999.0103
Udovč, A. (2007). Rural Space Planning as a Tool for Natural Resource Management in Slovenia. Romanian Economic Journal, 10, 377-394. https://rejournal.eu/sites/rejournal.versatech.ro/files/issues/2007-09-01/573/je202520-20udovc.pdf
Vis, M., Klijn, F., De Bruijn, K. M., & Van Buuren, M. (2003). Resilience strategies for flood risk management in the Netherlands. International journal of river basin management, 1(1), 33-40. https://doi.org/10.1080/15715124.2003.9635190
Watson, V. (2002). The Usefulness of Normative Planning Theories in the Context of Sub-Saharan Africa. Planning Theory, 1(1), 27-52. https://doi.org/10.1177/147309520200100103
Wen, J., Wan, C., Ye, Q., Yan, J., & Li, W. (2023). Disaster risk reduction, climate change adaptation, and their linkages with sustainable development over the past 30 years: A review. International Journal of Disaster Risk Science, 14(1), 1-13. https://doi.org/10.1007/s13753-023-00472-3
Wilkinson, C. (2012). Social-ecological resilience: Insights and issues for planning theory. Planning Theory, 11(2), 148-169. https://doi.org/10.1177/1473095211426274
Zevenbergen, C., Gersonius, B., & Radhakrishan, M. (2020). Flood resilience. Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences, 378(2168), 20190212. https://doi.org/10.1098/rsta.2019.0212
Zevenbergen, C., Veerbeek, W., Gersonius, B., & Van Herk, S. (2008). Challenges in urban flood management: travelling across spatial and temporal scales. Journal of Flood Risk Management, 1(2), 81-88. https://doi.org/10.1111/j.1753-318X.2008.00010.x.
 
 
 
 
مخاطرات محیط طبیعی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از تاریخ 01 خرداد 1405

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 17 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری: 14 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش: 01 خرداد 1405
  • تاریخ اولین انتشار: 01 خرداد 1405
  • تاریخ انتشار: 01 خرداد 1405

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار