بررسی مقایسه‌ای شاخص‌های کالبدی تاب‌آوری محلات بافت فرسوده در مقابل زلزله (نمونه موردی محلات بافت فرسوده شهر بوشهر)

حیدری سورشجانی, رسول; غلامی, یونس; سلیمی, زهرا

doi:10.22111/jneh.2018.20779.1281

بررسی مقایسه‌ای شاخص‌های کالبدی تاب‌آوری محلات بافت فرسوده در مقابل زلزله (نمونه موردی محلات بافت فرسوده شهر بوشهر)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

¹ استادیار گروه جغرافیا و اکوتوریست، دانشکده منابع طبیعی و علوم زمین، دانشگاه کاشان

² استادیارگروه جغرافیا واکوتوریسم، دانشکده منابع طبیعی و علوم زمین، دانشگاه کاشان

³ کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه کاشان

10.22111/jneh.2018.20779.1281

چکیده

بافت فرسوده و تاریخی شهر بوشهر به دلیل جایگاه خود در مرکزیت شهر، مهم‌ترین محدوده‌ شهر از نظر تمرکز خدمات تجاری، اداری، سیاسی و اقتصادی به شمار می‌رود که دارای مساحتی برابر با 492 هکتار است که با خطر سوانح طبیعی از جمله زلزله تهدید می شود. در این میان برنامه‌ریزان و مدیران شهری به منزله مهم‌ترین نهادهای درگیر در طراحی کالبد شهرها در پی آن هستند که در صورت وقوع این بحران در مدت کوتاهی حیات شهری به وضعیت گذشته خود بازگردد، بنابراین افزایش تاب‌آوری این بافت در برابر بلایای طبیعی به ویژه زمین‌لرزه‌ها به میزان زیادی در کاهش این خسارات و همچنین زمان بهبودی جوامع موثر است. پژوهش حاضر از نوع کاربردی و با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی، با هدف شناسایی شاخص‌ها و عوامل موثر بر تاب‌آوری کالبدی، به سنجش و مقایسه زیرمعیارهای کالبدی تاب‌آوری در محله‌های فرسوده شهر بوشهر می‌پردازد. جامعه آماری پژوهش را ساکنین محلات قدیمی و فرسوده دهدشتی، کوتی‌، بهبهانی‌، شنبدی، عالی‌آباد، سنگی، بن‌مانع، مخ‌بلند، دواس، خواجه‌ها، جلالی، جبری، صلح‌آباد، جفره تشکیل می‌دهدکه با استفاده از فرمول کوکران تعداد 381پرسش‌نامه به عنوان حجم نمونه انتخاب گردید. به منظور ارزیابی اختلاف سطح تاب‌آوری محلات فرسوده شهر بوشهر از آزمون تحلیل واریانس یک طرفه (ANOVA) استفاده گردید و همچنین به منظور پی‌بردن به جزئیات این آزمون و بررسی اختلاف بین محلات مختلف از آزمون تعقیبی شفه استفاده شد. نتایج بدست آمده از پژوهش نشانگر آن است که درصد بالایی از بافت محلات فرسوده شهر بوشهر در برابر زلزله تاب‌آوری نامناسبی را دارا می‌باشد و نکته حائز اهمیت آن است که کاربری های حساسی نظیر مدارس و مراکز درمانی نیز در برابر زلزله به شدت آسیب پذیر هستند. آزمون فرضیه نشانگر آن است که محلات مورد مطالعه از نظر شاخص‌های کالبدی باهم تفاوت معناداری دارند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The comparative analysis of physical resistance indicators of old areas against earthquake (case study: old areas of Bushehr)

نویسندگان [English]

Rasoul Heidari Soreshjani ¹
Younes Gholami ²
Zahra Salimic ³

¹ Department of Geography & Ecotourism, faculty of natural resources & earth sciences, University of Kashan, Iran

² Department of Geography & Ecotourism, faculty of natural resources & earth sciences, University of Kashan, Iran

³ MA student of geography & planning (modernization & development), University of Kashan, IRAN

چکیده [English]

Always crises, natural and unnatural disasters have threatened the urban life and have led to cities destruction. But many cities shortly after these crises have been able to return to their ordinary life. This return can be called as resistance. Increasing in resistance of the cities against the natural disasters, especially earthquake is effective in reduction of losses and also in the recovery period of the societies. The plan makers and administers the cities, as the most important entities involved in designing the cities, have a key role in increasing the resistance of urban communities against earthquake. Physical resistance is one of the effective aspects of resistance of societies, through which the physical and geographical characteristics of the cities in disasters can be evaluated. This study is a practical, descriptive and analytic study and aims to identify the indicators and factors affecting physical resistance and to quantify and compare the physical resistance sub-criteria in old areas of Bushehr. The population of this study is the residents in old areas of Shanbadi, Aliabad, Mahkboland, and etc. 381 questionnaires consist of general and specific questions, using Liker scale, were handed out among the residents of these areas. The reliability, using Cranach’s alpha, was evaluated for analysis of physical resistance in old areas, ANOVA and T-test have been applied to divide the areas according to physical indicators. In order to obtain the required map in these areas, GIS software was used. Finally, physical resistance indicators (e.g. access, quality of buildings, the access before the earthquake, infrastructural resistance, earthquake, resistance) using multi comparison T-test were studied. The results show that the neighborhoods in these areas are different in terms of their physical resistance indicators.

کلیدواژه‌ها [English]

physical resistance
old areas
Vulnerability
ANOVA

مراجع

باس استفان؛ راما سامی سلوارجو؛ دی دیپریک فدریکا باتیستا جینی (1389). مدیریت احتمال خطرپذیری ناشی از بحران، تحلیل سیستمی (کتاب راهنما)، ترجمه گروه ترجمه زیر نظر بیژن یاور، دانشگاه بین‌المللی چابهار، 122 صفحه.

حافظ نیا، محمدرضا (1389)، مقدمه‌ای بر روش تحقیق در علوم انسانی (تجدید نظر و اضافات)، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی، انتشارات سمت،336 صفحه.

حیاتی سلمان؛ غلامی یونس؛ اسماعیلی آسیه؛ رضوی نژاد مرتضی (1395). پیش‌بینی محل وقوع زلزله احتمالی در استان خراسان رضوی با استفاده از روش شبکه عصبی مصنوعی، مجله جغرافیا و مخاطرات محیطی، شماره بیست، صص 19-1.

داداش پور هاشم؛ عادلی زینب (1394). ستجش ظرفیت‌های تاب‌آوری در مجموعه‌ی شهری قزوین، دو فصلنامه علمی و پژوهش مدیریت بحران، شماره هشتم، صص84-73.

رضایی محمدرضا؛ رفیعیان مجتبی (1390). تقویت تاب‌آوری به منظور کاهش آثار سوانح طبیعی (زلزله) در مناطق روستایی، مجموعه مقالات اولین کنفرانس بین‌المللی سکونتگاه‌های روستایی: مسکن و بافت، مدیریت بازسازی پس از سانحه و مقاوم سازی، صص12-28.

رضایی محمدرضا؛ رفیعیان مجتبی؛ حسینی سید مصطفی (1394). سنجش و ارزیابی میزان تاب‌آوری کالبدی اجتماع‌های شهری در برابر زلزله (مطالعه موردی: محله‌های شهر تهران). فصلنامه پژوهش‌های جغرافیای انسانی، دوره‌ی 47، شماره چهارم، صص 623-609.

رضایی، محمدرضا (1392).ارزیابی تاب‌آوری اقتصادی و نهادی جوامع شهری در برابر سوانح طبیعی مطالعه موردی: زلزله‌ی محله‌های شهر تهران، فصلنامه علمی و پژوهشی مدیریت بحران، شماره سوم، صص38-28.

سازمان برنامه و بودجه (1395). نتایج تفضیلی سرشماری نفوس مسکن استان بوشهر.

سلمانی مقدم محمد؛ امیراحمدی ابوالقاسم؛ کاویان فرزانه (1393). کاربرد برنامه‌ریزی کاربری اراضی در افزایش تاب‌آوری شهری در برابر زمین‌لرزه با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی GIS (مطالعه موردی: شهر سبزوار)، فصلنامه مطالعات جغرافیایی مناطق خشک، سال پنجم، شماره هفدهم، صص34-17.

فرزاد بهتاش محمدرضا، کی نژاد محمدعلی؛ پیر بابایی محمدتقی؛ عسگری علی (1392). ارزیابی و تحلیل ابعاد و مؤلفه‌های تاب‌آوری کلان‌شهر تبریز، نشریه هنرهای زیبا ـ معماری و شهرسازی، دوره 18، شماره 3، صص42-33.

قائدرحمتی صفر؛ قانعی بافقی روح الله (1391). ارزیابی حریم امن شهری در ارتباط با آسیب‌پذیری لرزه‌ای، مجله جغرافیا و آمایش شهری، شماره چهارم، صص 40- 27.

قنبری ابوالفضل؛ سالکی ملکی محمدعلی؛ قاسمی معصومه (1395). ارزیابی میزان آسیب‌پذیری شبکه معابر شهری در برابر زمین لرزه (نمونه موردی: شهرک باغمیشه تبریز)، مجله جغرافیا و مخاطرات محیطی، شماره هجدهم، صص 15-1.

کمانرودی، موسی (1386). اسکان غیر رسمی در تهران، ساماندهی اسکان غیررسمی منطقه 6 شهرداری، پایان‌نامه برای دریافت مدرک کارشناسی ارشد دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی.

مهندسین مشاور شهر و برنامه (1383). طرح راهبردی ساختاری شهر بوشهر، جلد سوم، 320 صفحه.

منابع انگلیسی

Ajibade‚ I. McBean‚ G. Bezner-Kerr‚ R. (2013). "Urban flooding in Lagos, Nigeria: Patterns of vulnerability and resilience among women”‚ Global Environmental Change‚ volume 23‚ pp. 1714–1725.

Brown, A. Dayal, A. & Rumbaitis Del Rio, C. (2012). "From practice to theory: Emerging lessons from Asia for building urban climate change resilience”. Environment and Urbanization, 24(2), 531–556.

Brugmann, J. (2012). "Financing the resilient city”. Environment and Urbanization, 24(1), 215–232.

Bruneau‚ M. Chang‚ E. Eguchi‚ T. Lee‚ C. O’Rourke‚ D. Reinhorn‚ M. Shinozuka‚ M. Tierney‚ K. Wallace‚ A. Winterfeldt‚ D. (2003). "A Framework to Quantitatively Assess and Enhance the Seismic Resilience of Communities”, Earthquake Spectra, Vol.19, No.4, pp.733_752.

Coaffee, J. (2013). "Towards next-generation urban resilience in planning practice: From securitization to integrated place making”. Planning Practice and Research, 28(3), 323–339.

Cutter, SL., and Emrich, C. (2008). "Are natural hazards and disaster losses in the US increasing” EOS, Transactions of the American Geophysical Union 86 (41).

Dutta‚ V. (2012). "War on the Dream‚ How Land-use Dynamics and Peri-urban Growth Characteristics of a Sprawling City Devour the Master Plan and Urban Suitability”‚ A Fuzzy Multi-criteria Decision Making Approach‚ proceeded In 13th Global Development Conference “Urbanisation and Development: Delving Deeper into the Nexus”‚Budapest‚hungary.

Henstra, D. (2012). "Toward the climate-resilient city: Extreme weather and urban climate adaptation policies in two Canadian provinces”. Journal of Comparative Policy Analysis: Research and Practice, 14(2), 175–194.

Jha, K. Miner‚ W. Geddes‚ S. (2012). "Building urban resilience: principles, tools, and practice”‚ The world Bank ‚ pp. 155.

Kärrholm‚ M. Nylund‚ K. Fuente‚ P. (2014). "Spatial resilience and urban planning: Addressing the interdependence of urban.

Klein, R. J. N., and Thomalla, F. (2003). "Resilience to Natural Hazards: How Useful is this Concept”, Environmental Hazards, Vol. 5, No. 1˚2, PP. 35˚45.

León‚ J. March‚ A. (2014). "Urban morphology as a tool for supporting tsunami rapid resilience: A case study of Talcahuano”, Chile‚ Habitat International‚ Volume 43, July 2014, Pages 250–262.

Lhomme, S. Serre, D. Diab, Y. Laganier, R. (2013). "Urban technical networks resilience assessment”. In R. Laganier (Ed.), Resilience and urban risk management (pp. 109–117). London: CRC Press.

Maguire, B. Hagen, PC. (2007). "Disasters and communities: understanding social resilience”. The Australian Journal of Emergency Management, 22, pp. 16-20.

Mayunga, JS. (2007). "Understanding and Applying the Concept of Community Disaster Resilience: A capital-based approach”. A draft working paper prepared for the summer academy for social vulnerability and resilience building, 22 - 28 July 2007, Munich.

Norris, SP. et al. )2008(. "Community resilience as a metaphor, theory, set of capacities, and strategy for disaster readiness”, American Journal of Community Psychology 41 (2008).

UN/ISDR, (2002). "living with Risk: A Global Review of Disaster Reduction Initiatives”, Preliminary Version Prepared as an Interagency Effort Co-ordinated by the ISDR Secretariat, Geneva, Switzerland.

Usamah‚ M. Handmer‚ J. Mitchell‚ D. Ahmed‚ I. (2014). "Can the vulnerable be resilient? Co-existence of vulnerability and disaster resilience: Informal settlements in the Philippines”‚ International Journal of Disaster Risk Reduction‚ Volume 10, Part A, Pages 178–189.

Vale, L. Campanella, T. (2005). "the Resilient City: How Modern Resilience Alliance”. “Key Concepts.” http://www.resalliance.org/index.php/ key concepts.

Wagner, I., & Breil, P. (2013). "The role of Ecohydrology in creating more resilient cities”. Ecohydrology & Hydrobiology, 13(2), 113–134.

Wamsler, C. Brink, E. Rivera, C. (2013). "Planning for climate change in urban areas: From theory to practice”. Journal of Cleaner Production, 50, 68–81.

Zhang, Y. (2006). "Modeling Single-Family Housing Recovery after Hurricane Andrew in Miami-Dade County, Florida”, PhD dissertation, College Station, Texas A&M University, TX.