بررسی نسبی زمین‌‌ساخت فعال با استفاده از شاخص‌‌های ریخت زمین‌‌ساختی در حوضه‌‌های جنوب‌‌شرق منطقه آتشفشانی بزمان

حبیبی مود, شهرام; جامی, محسن; سعیدی, مسعود; کاخا, غلامحسن; جامی, حسنعلی

doi:10.22111/jneh.2020.33715.1643

بررسی نسبی زمین‌‌ساخت فعال با استفاده از شاخص‌‌های ریخت زمین‌‌ساختی در حوضه‌‌های جنوب‌‌شرق منطقه آتشفشانی بزمان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

¹ استادیار دانشگاه آزاد اسلامی واحد زاهدان، دانشکده علوم پایه، گروه زمین شناسی، زاهدان

² استادیار گروه مهندسی معدن، دانشگاه سیستان و بلوچستان، دانشکده صنعت و معدن خاش

³ کارشناسی ارشد ژئوموفولوژی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، دانشکده جغرافیا و برنامه ریزی محیطی

⁴ استادیار دانشگاه آزاد اسلامی واحد زاهدان، دانشکده علوم پایه، گروه ریاضی، زاهدان

10.22111/jneh.2020.33715.1643

چکیده

آتشفشان بزمان، در جنوب شرق ایران، شمال غربی شهرستان ایرانشهر و در شمال شهر بزمان واقع گردیده است. هدف از پژوهش حاضر بررسی زمین‌‌ساخت فعال حوضه‌‌های آبریز نشأت گرفته از آتشفشان بزمان (با نگرشی بر شهر بزمان) و محیط پیرامون آن و همچنین سطح‌‌بندی فعالیت‌‌های زمین‌‌ساختی نسبی می‌‌باشد. در این راستا به مطالعۀ شاخص‌های مورفومتریک پرداخته شده است که عبارتند از: نسبت عدم تقارن حوضۀ زهکشی (Af)، سینوسیتی جبهۀ کوهستان (Smf)، شیب طولی رودخانه (SL)، پهنای کف دره به ارتفاع آن(Vf) ، انتگرال هیپسومتری (Hi)، شاخص میانگین شیب محوری کانال(MASC) ، شاخص شکل حوضۀ آبریز (Bs). نتایج حاصل از تحلیل‌‌های زمین ریختی، به صورت شاخص نسبی فعالیت‌‌های زمین‌‌ساختی (Iat) بیان شده است. این شاخص فعالیت‌‌های زمین‌‌ساختی یک منطقه را در چهار طبقه فعالیت کم، متوسط، زیاد و بسیار زیاد نشان می‌‌دهد. براساس مطالعات انجام شده، رده‌‌بندی فعالیت زمین‌‌ساختی به صورت ذیل است: گسترۀ با فعالیت زمین‌‌ساختی نسبی خیلی بالا در بخش‌‌های شمال شمال غربی و شمال شمال شرقی گسترۀ مطالعاتی قرار گرفته‌‌اند، این حوضه‌‌ها در بخش‌‌های شمال- شمال شرق و شرقی منطقه واقع شده‌‌اند، که این مسئله عمدتاً متأثر از سنگ‌‌شناسی (خصوصاً پیرامون آتشفشان)، حرکت ساختار‌‌های زمین ساختی فعال موجود در این حوضه‌‌ها می‌‌باشد. پهنه با فعالیت زمین‌‌ساختی نسبی متوسط در بخش‌‌های میانی و جنوبی منطقه واقع شده و پهنه با فعالیت زمین ساختی نسبی پایین که حوضه‌‌های بخش‌‌های مرکزی و غرب و جنوب غرب در این پهنه قرار خواهند گرفت. نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل شاخص‌‌ها گویای فعالیت زمین‌‌ساختی در محدودۀ آتشفشان بزمان و پیرامون آن می‌‌باشد. به دلیل واقع شدن شهر بزمان و مراکز جمعیتی در محیط اطراف آتشفشان خصوصاً بخش جنوب شرقی آن، احتمال وقوع خطرات زمین شناسی در آینده اجتناب ناپذیر است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

مخاطرات محیط طبیعی

عنوان مقاله [English]

Analysis of Relative study of active tectonics using tectonic morphotectonic indices in the southeastern basins of Bazman volcanic zone

نویسندگان [English]

Shahram Habibi Mood ¹
Mohsen Jami ²
Masoud Saeedi ³
Gholam Hasan Kakha ²
Hassanali Jami ⁴

¹ Assistant professor, Department of Geology, Zahedan Branch, Islamic Azad University, Zahedan, Iran.

² Assistant professor, Faculty of Industry & Mining (Khash), University of Sistan and Baluchestan, Zahedan, Iran.

³ Master of Geomophology, Sistan and Baluchestan University, Faculty of Geography and Environmental Planning, Iran.

⁴ Assistant professor, Department of Mathematics, Zahedan Branch, Islamic Azad University, Zahedan, Iran.

چکیده [English]

Bazman volcano, in the South East of Iran, northwest of the city of Iranshahr and is located in the north of the city Bazman. The aim of this study was active tectonic basinemanating from the Bazman volcano (with a focus over the city Bazman) and its environment as well as the level of tectonic activity in the region is the relative. In this regard has been paid to the study of morphometric indices The morphometric indices which include over Drainage Basin Asymmetry (Af), Sinuosity Front Mountain (Smf), Longitudinal slope gradient of River (SL), Floor width to valley Height (Vf), Hypsometric Integral (Hi), Mean axial tilt channel (MASC), the shape of the basin (Bs) for the study of tectonic activity in the area has been used. These indicators have been studied to evaluate the relative tectonic activity (IAT) of the basins and sub-basins of the region. The results of geomorphic analyzes are expressed as a relative index of tectonic activities (IAT). This index shows the tectonic activities of a region in four categories of low, medium, high and very high activity. on the Base of studies, the classification of tectonic activity is as follows: Area with very high relative tectonic activity in the northwestern and northeastern parts of the study area, These basins are located in the north-northeastern and eastern parts of the region, which is mainly affected by lithology (especially around the volcano), the young vertical movement of faults and active tectonic structures in these basins. The zone with moderate relative tectonic activity is located in the middle and southern parts of the region and the zone with low relative tectonic activity is located in the basins of the central, western and southwestern parts of this zone. The results of the analysis of indicators indicate tectonic activity in the area of Bazman volcano and its surroundings. Due to the located of Bazman city and population centers in the vicinity of the volcano, especially its southeastern part, the possibility of geological hazards in the future is inevitable.

کلیدواژه‌ها [English]

Active tectonics
Bazman volcano
morphometric indices
Jazmourian

مراجع

آقانباتی، سید علی (1383). زمینشناسی ایران، انتشارات سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور، چاپ اول، تهران.

احمدی روحانی، ریحانه، کریم پور، محمدحسن، رحیمی، بهنام، ملک زاده شفارودی، آزاده، افشار نجفی، صادق (1396). کاربرد دورسنجی در آشکارسازی، شناخت و تحلیل ویژگی های زمین ساختی خطوارههای مرتبط با دگرسانی در منطقه بجستان، خاور ایران. فصلنامه علوم زمین. سال بیست و ششم، شماره 103، صفحات 1 تا 169.

پرتابیان، عبدالرضا، فتاحی مقدم، مهدیه، مریدی فریمانی، علی اصغر، بیابانگرد، حبیب (1399). نقش تکتونیک در تکامل آتشفشان تفتان، جنوب شرق ایران. مخاطرات محیط طبیعی. دوره 9، شماره 23، شماره پیاپی 1، صفحه 173-186.

پور کرمانی، محسن و سلگی، علی (1388). مورفوتکتونیک. انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات. چاپ اول، تهران.

جامی، محسن، سلگی، علی، پورکرمانی، محسن و مریدی فریمانی، علی اصغر (1395). بررسی کمی فعالیت زمین ساختی در کوه آتشفشانی تفتان و پیرامون آن (جنوب شرق ایران)، فصلنامه مخاطرات محیط طبیعی، سال پنجم، شماره 10، صفحات 117-144.

شیعیان، کیوان، قلمقاش، جلیل، وثوقی عابدینی، منصور و مسعودی، فریبرز (1394). زمینشناسی، ژئوشیمی و پتروژنز آتشفشان بزمان: جنوب خاوری ایران، فصلنامه علوم زمین، سال بیست و چهارم، شماره 95، صفحات 99 تا 110.

عامری صفی آبادی، سهیلا (1394). مطالعه زمین ساخت فعال در گوه افزایشی مکران - جنوب شرق ایران، پایان نامه کارشناسی ارشد، ﺩﺍﻧﺸﮕﺎﻩ سیستان و بلوچستان.

ﻗﺪﺳﻲ، محمدﺭضا، ﺑﻮﻣﺮی، محمد (1394). ﺍﺳﺘﻔﺎﺩﻩ ﺍﺯ ﺷﻴﻤﻲ ﮐﺎﻧﻲ ﺁﻣﻔﻴﺒﻮﻝ ﺟﻬﺖ ﺩﻣﺎ ﻓﺸﺎﺭ ﺳﻨﺠﻲ ﮔﺮﺍﻧﻴﺘﻮﺋﻴﺪ ﺑﺰﻣﺎﻥ، ﺟﻨﻮﺏ ﺷﺮﻕ ﺍﻳﺮﺍﻥ، ﻣﺠﻠﻪ ﺑﻠﻮﺭ ﺷﻨﺎﺳﻲ ﻭ ﮐﺎﻧﻲ ﺷﻨﺎﺳﻲ ﺍﻳﺮﺍﻥ، دوره 23، شماره 3.

ﻗﺪﺳﻲ، محمدﺭضا، ﺑﻮﻣﺮی، محمد، ساسان باقری ، دایزو ایشی یاما (1394). سنگ نگاری و ژئوشیمی گرانیتوئید مکسان، جنوب آتشفشان بزمان، مجله یافته های نوین زمین شناسی کاربردی، دوره 9، شماره 18.

ﻗﺪﺳﻲ، محمدﺭضا (1395). ژئوشیمی و متالوژنی گرانیتوئید بزمان و سنگ های دگرگونی مرتبط با آن، جنوب شرق ایران، رساله دکتری، ﺩﺍﻧﺸﮕﺎﻩ سیستان و بلوچستان.

گورابی، ابوالقاسم و نوحهگر، احمد (1386). شواهد ژئومورفولوژیکی تکتونیک فعال حوضهی آبریز درکه، پژوهشهای جغرافیایی، شماره 60، صفحات 196-197.

مریدی فریمانی، علی اصغر و دهقان، سعید (1393). نقش گسل تراستی سراوان در تشکیل و توسعه حوضۀ آبریز سراوان، فصلنامه جغرافیا و توسعه، سال دوازدهم، شماره 35، صفحات 19-32.

شیعیان، کیوان، قلمقاش، وثوقی عابدینی، منصور و مسعودی، فریبرز (1393) زمینشناسی، ژئوشیمی و پتروژنز آتشفشان بزمان: جنوب خاوری ایران، فصلنامه علوم زمین، سال بیست و چهارم، شماره 95، صفحات 99 تا 110.

نقشه زمینشناسی 1:250000 ایرانشهر، سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور.

نقشه زمینشناسی 1:250000 جازموریان، سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور.

Azor, A., Keller, E. A., Yeats, R. S., (2002). Geomorphic indicators of active fold growth: South Mountain-Oak Ridge Ventura basin, southern California. Geological Society of America Bulletin. Vol, 114., PP: 745-753.

Bagha, N., Arian, M., Ghorashi, M., Pourkermani, M., El Hamdouni, R., Solgi, A., (2014). Evaluation of relative tectonic activity in the Tehran basin, central Alborz, northern Iran. Geomorphology.Vol, 213., PP: 66–87.

Bull, W.B., McFadden, L.D., (1977). Tectonic geomorphology north and south of the Garlock fault, California. In: Doehring, D.O., (Ed.), Geomorphology in Arid Regions. Proceedings of the Eighth Annual Geomorphology Symposium. State University of New York, Binghamton. Vol, 22., PP: 115–138.

Bull, W. B., (1978). Geomorphic Tectonic Classes of the South Front of the San Gabriel Mountains. California. U.S. Geological Survey. Evaluation of relative tectonic activity in the Tehran basin, central Alborz, northern Iran. Geomorphology. Vol, 213., PP: 66–87.

Chen,Y. C., Sung, Q., Cheng, K.Y., (2003). Along-Strike variations of morphotectonic Feature in the Western Foothill of Taiwan: tectonic implications based on Stream-Gardient and Hypso metric analysis. Geomorphology. Vol, 56., PP:109 – 137.

Charusiri, P., and Meyers, J., (2005). New Processing of airborne magnetic and electromagnetic data and for subsurface structures in the Loei area, Northtern Thailand. Science Asia, Vol. 31.

Dehbozorgi, M., Porkermani, M., Arian, M., Matkan, A.A., Motamedi, H., Hosseiniasl, A., (2010). Quantitative analysis of relative tectonic activity in the Sarvestan area, central Zagros, Iran. Geomorphology. Vol, 121., PP: 329–341.

Drury, S. A., Kelley, S. P., Berhe, S. M., Collier, R. E. and Abraham, M., (1994). Structures related to Red Sea evolution in northern Eritrea: Tectonics. Vol, 13., PP:1371–1380.

El Hamdouni, R., Irigaray, C., Fernandez, T., Chacón, J., Keller, E. A., (2008). Assessment of Relative active tectonics, southwest border of Sierra Nevada (southern Spain). Geomorphology. Vol, 96., PP: 150–173.

Faghih, A,. Nourbakhsh, A,. Kusky, T.,( 2015). GIS-based analysis of relative tectonic activity along the Kazerun Fault Zone, Zagros Mountains, Iran: insights from data mining of geomorphic data . Journal of Earth Science:1-36.

Galadini, F., and Galli, P., )2000(. Active tectonics in the central Apennines (Italy) input data for seismic hazard assessment. Natural Hazards. Vol, 22., PP: 225–268.

Guarnieri, P., Pirrotta, C., (2008). The Response of Drainage Basins to the Late Quaternary Tectonics in the Sicilian Side of the Messina Strait (NE Sicily). Geomorphology. Vol., 95., PP: 260-273.

Hack, J.T., (1957). Studies of longitudinal stream-profiles in Virginia and Maryland: U.S. Geological Survey Professional Paper 294B. PP: 45–97.

Hack, J. T., (1973). Stream-profile analysis and stream-gradient index: U.S. Geological Survey Journal of Research. Vol, 1., PP: 421–429.

Hack, J.T., (1982). Physiographic division and differential uplift in the piedmont and Blue Ridge.U.S. Geological Survey Professional Paper. Vol, 1265., PP: 1-49.

Hashim, M., Ahmad, S., Md Johari, M. A. and Beiravand Pour, A., (2013). Automatic lineament extraction in a heavily vegetated region using Landsat Enhanced Thematic Mapper (ETM+) imagery: Advances in Space Research. Vol, 51., PP: 874–890.

Hare, P. H., Gardner, T. W. M., (1985). Geomorphic indicators of vertical neotectonism along converging plate margins, Nicoya Peninsula, Costa Rica, In Tectonic Geomorphology. Morisawa, M, Hach, J. Tectonic geomorphology: Proceedings of the 15th Geomorphology Symposia Series, Binghamton, New York, PP: 76-104.

Kar, A., (1994). Lineament control on channel behavior during the 1990 flood in the south- eastern Thar Desert: International Journal of Remote Sensing. Vol, 15., PP: 2521-2530.

Keller, E. A., (1986). Investigation of active tectonics: use of surficial earth processes. In Panel on Active Tectonics. National Academy press: Washington, D. C. PP: 136-147.

Keller, E. A., Pinter, N., (2002). "Active tectonic, Earthquickes, Uplift and Landscape." Prentice Hall, New Jersey. PP: 362.

Kresic, N., (1995). Remote sensing of tectonic fabric controlling groundwater flow in Dinaric Karst: Remote Sensing of Environment 53: 85-90. La Pointe, P. R., 1988- A method to characterize fracture density and connectivity through fractal geometry: International Journal of Rock Mechanics and Mining Science and Geomechanics Abstracts Vol, 25., PP: 421-429.

Marghany, M. and Hashim, M., (2010) Lineament mapping using multispectral remote sensing satellite data: International Journal of the Physical Sciences Vol, 10., PP:1501-1507.

Masoud, A. and Koike, K., (2006). Tectonic architecture through Landsat-7 ETM+/SRTM DEM-derived lineaments and relationship to the hydrogeologic setting in Siwa region, NW Egypt: Journal Afric. Earth Sci 45: 467–477.

Mahmood, S.A., and Gloaguen, R., (2012). Appraisal of active tectonics in Hindu Kush: Insights from DEM derived geomorphic indices and drainage analysis. Geoscience Frontiers. Vol, 3., PP: 407–428.

Neawsuparp, K., Charusiri, P. & Meyers, J., (2005). New processing of airborne magnetic and electromagnetic data and interpretation for subsurface structures in the Loei area, Northeastern Thailand, Science Asia. Vol, 31., PP: 283-298.

Partabian, A., Nourbakhsh, A., Ameri, S., (2016). GIS-based evaluation of geomorphic response to tectonic activity in Makran Mountain Range, SE of Iran. Geosciences Journal. Vol, 20., PP: 921-934.

Philip, G., (1996). Landsat Thematic Mapper data analysis for Quaternary tectonics in parts of the Doon Valley, NW Himalaya, India: International Journal of Remote Sensing Vol, 17., PP: 143-153.

Pike, R. J., Wilson, S. E., (1971), Elevation-relief ratio, hypsometric integral and geomorphic area-altitude analysis. Geological Society of America Bulletin. Vol, 82., PP:1079-1084.

Prasad, G., (1986). Modelling, simulation and environmental controls in the morphometric determination of drainage texture (Dt) between the Kaimur highland and Trans-Yamuna Plain.Vol, 7., PP: 14-32.

Ramirez-Herrera, M. T., (1993). Geomorphicassessment of active tectonics in the Acambay Graben, Mexican volcanic belt. Earth Surface Processes and landforms. Vol, 23., PP: 317-332.

Rockwell, T. K., Keller, E. A., Johnson, D. L., (1985). Tectonic geomorphology of alluvial fans and mountain fronts near Ventura, California. In: Morisawa, M. (Ed), Tectonic Geomorphology. Proceedings of the 15th Annual Geomorphology Symposium. Allen and Unwin Publishers, Boston. PP: 183–207.

Rolet, J., Ye’sou, H. and Besnus, Y., (1995). Satellite image analysis of circular anomalies and fracturing networks in the Armorican Massif, France: Mapping Science and Remote Sensing.Vol, 32., PP: 21-43.

Rowen, L. C. and Bowers, T. L., (1995). Analysis of linear features mapped in Landsat Thematic Mapper and Side-Looking Airborne Radar images of the Reno 1o by 2o Quadrangle, Nevada and California, Implications for mineral resource studies: Photogrammetric Engineering and Remote Sensing. Vol, 61., PP:749-759.

Schumm, S. A., (1997). Drainage density: problems of prediction. In Process and Form in Geomorphology, London: 432.

Selby, M. J., (1980). A rock-mass strength classification for geomorphic purposes, with tests from Antarctica and New Zealand, zeit. Vol, 24., PP:31-51.

Silva, P. G., Goy, J. L., Zazo, C., Bardajm, T., (2003). Fault generated mountain fronts in Southeast Spain: geomorphologic assessment of tectonic and earthquake activity. Geomorphology. Vol, 250., PP: 203-226.

Solomon, S. and Ghebreab, G., (2006) Lineament characterization and their tectonic significance using Landsat TM data and field studies in the central highlands of Eritrea: Journal of African Earth Sciences. Vol, 46., PP:371-378.

Strahler, A. N., (1952). Hypsometric (area-altitude) analysis of erosional topography. Geological Society of America Bulletin. Vol, 63., PP: 1117-1142.

Shupe, S. M. and Akhavi, M. S., )1989.( Integration of remotely sensed and GIS data for mineral exploration: Halifax Pluton area, Nova Scotia, Canada: Geocarto International, 4-3, PP: 49-54.

Tibaldi, A. and Ferrari, L., (1991). Multisource remotely sensed data, field checks and seismicity for the definition of active tectonics in Ecuadorian Andes: International Journal of Remote Sensing Vol, 12., PP: 2343-2358.

Zovoili, E., konstantinidi, W., koukouvelas, I. K., (2004). Tectonic geomorphology of escarment The Cases of kompotades and Nea Anchialos Faults. Bulletin of the Geological Society of Greece. Vol, 63., PP: 1716 – 1725.

Wells, S.G., Bullard, T.F., Menges, T.M., Drake, P.G., Karas, P.A., Kelson, K.I., Ritter, J.B. Wesling, J.R., (1988). Regional variations in tectonic geomorphology along segmented convergent plate boundary, Pacific coast of Costa Rica. Geomorphology. Vol, 1., PP: 239–265.