ارزیابی آسیب‌‌پذیری محلات شهری در برابر بحران زلزله (نمونه موردی: محلات شهر ورزقان)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه مراغه

2 مدرس گروه جغرافیا، دانشگاه مراغه

3 دانش اموخته کارشناسی ارشد ازدانشگاه مراغه

چکیده

خطر زلزله همواره جوامع بشری را تحت الشعاع خود قرار می‌‌دهد و خسارات جبران ناپذیری به این جوامع وارد می‌‌آورد؛ بنابراین، آمادگی مقابله با این بحران از طریق شناسایی نقاط آسیب‌‌پذیر و برطرف کردن آنها در جهت کاهش آسیب‌‌های ناشی از زلزله مؤثر است. در این راستا، پژوهش حاضر، آسیب‌‌پذیری کالبدی محلات شهر ورزقان را در ارتباط با شاخص‌‌های 14 گانه تأثیرگذار در آسیب‌‌پذیری در مقابل زلزله مورد بررسی قرار داد. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی است، که با استفاده از لایه‌‌های مکانی مربوط به شاخص‌‌های مذکور انجام گرفته است. جهت تحلیل و همپوشانی لایه‌‌ها از روش MAP ALGEBRA (RASTER CALCULATOR) در محیط نرم‌‌افزار GIS بهره گرفته شده است. جهت وزن‌‌دهی لایه‌‌ها نیز از روش ANP استفاده گردید. نتایج حاصل از پژوهش نشان داد که، درصد قابل‌‌توجهی از شهر ورزقان در کلاس‌‌های آسیب‌‌پذیری زیاد و بسیار زیاد واقع شده است. حتی افزون بر 70 درصد محلاتی مانند بولبول چشمه‌‌سی در کلاس آسیب‌‌پذیری زیاد و بسیار زیاد جای گرفته‌‌اند. با توجه به پهنه‌‌بندی آسیب‌‌پذیری لرزه‌‌ای شهر و توزیع کلاس‌‌های آسیب‌‌پذیر در سطح محلات شهر می‌‌توان نتیجه گرفت که کل پهنه شهر ورزقان نسبت به رخداد زمین‌‌لرزه آسیب‌‌پذیر است. در محلاتی که کلاس‌‌های آسیب‌‌پذیری کم و خیلی کم، وسعت قابل توجهی از شهر را در برگرفته، کاربری‌‌های بایر، فضاهای باز، کشاورزی و فضاهای سبز درصد قابل‌‌توجهی از فضای محله را اشغال نموده‌‌اند؛ و درنتیجه از آسیب‌‌پذیری پایینی در برابر زلزله برخوردار می‌‌باشند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Assessing the vulnerability of urban areas to earthquake crises (Case study: Varzeqan city neighborhoods)

نویسندگان [English]

  • Manijeh Lalepour 1
  • Mansour Kirizadeh 2
  • Morteza Zakeri 3
1 Assistant Professor, Department of Geography and Urban Planning, University of Maragheh, Iran
2 PhD in Geomorphology, Teacher, University of Maragheh, Iran
3 M. A., University of Maragheh, Iran
چکیده [English]

The risk of an earthquake always overshadows human societies and causes irreparable damage to them, so be prepared to deal with this crisis by identifying vulnerabilities and addressing them to reduce the damage. It is affected by earthquakes. In this regard, the present study examined the physical vulnerability of the neighborhoods of Varzeqan city concerning the 14 indicators affecting the vulnerability to earthquakes. The research method is descriptive-analytical, which has been done using spatial layers related to the mentioned indicators. To analyze and overlap the layers, the MAP ALGEBRA (RASTER CALCULATOR) method has been used in the GIS software environment. ANP method was used to weigh the layers. The results showed that a significant percentage of the city of Varzeqan is located in high and very high vulnerability classes. Even more than 70 percent of neighborhoods, such as Boubl Cheshmehsi, are in a highly vulnerable class. Considering the seismic vulnerability zoning of the city and the distribution of vulnerable classes in the city neighborhoods, it can be concluded that the whole area of Varzeqan city is more vulnerable to the occurrence of earthquakes. In neighborhoods with low and very low vulnerability classes, a significant area of the city, barren land uses, open spaces, agriculture, and green spaces occupy a significant percentage of the neighborhood space, and as a result, They have low earthquake resistance.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Vulnerability
  • Earthquake
  • Crisis Management
  • Varzeqan
انوری، محمدرضا؛ و نظمی، ابوالفضل (1396) مدیریت فضایی آسیب شناسی امنیت شهری و ضرورت پدافند غیر عامل در برنامه ریزی شهری (نمونه موردی: مناطق دو و سه شهرداری مشهد)، مجله علوم جغرافیایی، شماره 26، صص 46-31.
فلاحی، فرهاد؛ چاره جو، فرزین (1398)، ارزیابی و پهنه بندی آسیب پذیری لرزه ای بافت فرسوده مرکزی شهر سنندج، با ملاحظات پدافند غیر عامل، با استفاده از مدل GIS  وIHWP، مجله مطالعات ساختار و کارکرد شهری، سال ششم، شماره 21، صص 109-85.
پویان، ژیلا.، ناطق الهی، فریبرز (1378)، آسیب پذیری ابرشهرها در برابر زمین لرزه- مطالعه موردی شهر تهران"، سومین کنفرانس بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله، تهران، 27 تا 29 اردیبهشت 1378، جلد چهارم. 
توکلی­نیا، جمیله؛ ضرغامی، سعید؛ تیموری، اصغر و اسکندرپور، مجید (1398)، تحلیلی بر آسیب­شناسی فضایی از ساختار کالبدی و بافت اجتماعی (منطقه شش تهران)، تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، شماره 53، صص 73-51.
حیدری، محمد جواد (1397)، ارزیابی آسیب­پذیری بافت­های شهری از خطر زلزله (بافت قدیم شهر زنجان)، مجله مهندسی جغرافیایی سرزمین، دوره دوم، شماره 3، صص 115-101. 
حبیبی، کیومرث؛ پوراحمد، احمد؛ مشکینی، الوالفضل؛ عسگری، علی؛ نظری عدلی، سعید (1387)، تعیین عوامل سازه­ای/ساختمانی مؤثر در آسیب­پذیری بافت کهن شهری زنجان با استفاده از GIS، نشریه هنرهای زیبا، شماره 33، صص 36-27.
رخشانی، طیبه؛ عباسی، سعید، ابراهیمی، محمدرضا، طراوت منش، سمیرا ( 1395)،  بررسی میزان آمادگی، آگاهی و آسیب­پذیری خانوارهای استان فارس در مواجهه با زلزله؛ یک مطالعه مقطعی. مجله طب اورژانس ایران، سال سوم، شماره 2، صص 66-77.
طبیبیان،  منوچهر؛ مظفری، نگین (1397)، ارزیابی آسیب­پذیری بافت­های مسکونی در برابر زلزله و راهکارهای کاهش آسیب­پذیری، مجله مطالعات شهری، شماره 27، صص 112-93.
شاهیوندی، احمد؛ شیخی، حجت (1397)، ارزیابی میزان آسیب­پذیری شهری بر اساس اصول پدافند غیرعامل (شهر همدان)، مجله برنامه­ریزی توسعه کالبدی، سال سوم، شماره 4، پیاپی 12، صص 92-81.
عیسی­لو، شهاب­الدین؛ لطیفی، غلامرضا، گودرزی، وحید (1395)، ارزیابی آسیب­پذیری کالبدی بافت منطقه یک شهر تهران در برابر زلزله احتمالی با استفاده از روش IHWP و سیستم GIS، مجله سپهر، دوره 25، شماره100، صص 87-73.
علوی، سید علی؛ سالاروند، اسماعیل؛ احمدآبادی، علی؛ فرخی، سعیده و بسحاق، محمد رضا (1391)، تحلیل فضایی-مکانی عملکرد ایستگاه های آتش­نشانی بر پایه مدیریت بحران با استفاده از روش تلفیقی MCDM و تحلیل شبکه (مطالعه موردی: منطقه 6 تهران)، مدیریت بحران، دوره 1، شماره 2، صص 65-57.
قدیری، محمود؛ افتخاری، عبدالرضا، رکن­الدین (1392)، رابطه­ی ساخت اجتماعی شهرها و میزان آسیب­پذیری در برابر زلزله (محلات کلانشهر تهران)، مجله جغرافیا و برنامه­ریزی محیطی، سال 24، شماره 2، صص 174-153.
کردی، فاطمه. 1393. مقایسه روش­های متداول و پیشرفته طبقه­بندی در ارزیابی خطر زلزله (مطالعه موردی: ورزقان). دانشکده جغرافیا و برنامه­ریزی، گروه سنجش از دور و GIS. دانشگاه تبریز، 342 ص.
کرمی، محمدرضا؛ و امیریان، سهراب، ) ،(١٣٩٧پهنه بندی آسیب پذیری شهری ناشی از زلزله با استفاده از مدل  Fuzzy-AHP، مطالعه موردی شهر تبریز. برنامه ریزی توسعه کالبدی، شماره 7، صص 124-110.
کاظمی نیا، عبدالرضا؛ و میمندی پاریزی، صدیقه (1396) پهنه بندی آسیب پذیری ساختمان های شهر کرمان در مقابل زلزله با استفاده از  .GIS مهندسی نقشه برداری و اطلاعات مکانی، شماره 3، 47-31.
گلی مختاری، لیلا؛ شکاری بادی، علی و بشکنی، زهرا (1397)، ارزیابی میزان آسیب­پذیری محدوده شهری کاشان در برابر زلزله با مدل IHPW، مجله مخاطرات محیط طبیعی، شماره 16، صص 126-105.
معرب، یاسر؛ بهناز سپهرزاد، بهناز، مصطفی، نادری (1398)، ارزیابی آسیب­پذیری بافت­های شهری در برابر زلزله با رویکرد پدافند غیر­عامل (مطالعه موردی: منطقه 2 تهران)، نشریه علمی پدافند غیرعامل، سال یازدهم، شماره 2، صص 47-30.
مهندسان مشاور طرح و راهبرد پویا (1389). طرح جامع شهر ورزقان.
یاری حصار، ارسطو؛ وکیل حیدری ساربان. 1394. ارزیابی نقش طرح‌های عمرانی در کاهش آسیب‌پذیری روستا در مقابل بحران زلزله (مطالعه موردی: شهرستان ورزقان). فصلنامه علمی- پژوهشی فضای جغرافیایی، شماره 54، صص 305-324.  
Milan, O., Simpson, J., (2016), Reassurance or reason for concern: Security forces as a crisis management strategy, Tourism Management, Vol. 56, pp. 114-125.
Merciu, Cristina; Ianos, Ioan; Merciu, George-Laurenţiu; Jones, Roy; & Pomeroy George; (2018), Mapping accessibility for earthquake hazard response in the historic urban center of Bucharest. Nat. Hazards Earth Syst. Sci., 18(7) 2011-2026
Palmiere, F., Ficco, M., Pardi, S., Castiglione, A., (2016), A cloud-based architecture for emergency management and first responders Localization in smart city environments, Cities, Vol. 46, PP. 1-7.
UNDP., (2004), Reducing Disaster Risk, A challenge for Development, www.undp.org/bcpr.
Wisner, B., Walker, P. & Beynod Kobe, A., (2005), Feinstein International Famine Center. Proactive Look at the World Conference on Disaster Reduction. 18-22 January Kobe, Japan. A report for the Swiss Department of Humanitarian Aid.
Hernantes, Josune; Maraña, Patricia; Gimenez, Raquel; Sarriegi, Jose Mari; & Labaka, Leire. (2019). Towards resilient cities: A maturity model for operationalizing resilience. Cities, (84): 96-103.
Xu, Jiuping; & Lu, Yi. (2018). Towards an earthquake-resilient world: from post-disaster reconstruction to pre-disaster prevention. Environmental Hazards, 17 (4): 296-275.
  • تاریخ دریافت: 24 فروردین 1399
  • تاریخ بازنگری: 12 آذر 1400
  • تاریخ پذیرش: 02 بهمن 1400
  • تاریخ اولین انتشار: 02 بهمن 1400
  • تاریخ انتشار: 01 خرداد 1401