تبیین معیارهای کالبدی مؤثر در ارتقای تاب‌‌آوری سکونتگاه‌‌های غیررسمی در برابر مخاطرات محیطی (مورد مطالعه: شهر همدان)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه جغرافیا وبرنامه ریزی شهری، دانشگاه پیام نورتهران ،ایران

2 استادیار گروه جغرافیا وبرنامه ریزی شهری ، دانشگاه پیام نور تهران، ایران

3 دانشجوی کارشناسی ارشد برنامه ریزی شهری دانشگاه استانبول تکنیک

چکیده

آسیب‌‌پذیری سکونتگاه‌‌های غیررسمی در برابر مخاطرات محیطی، توجه به تاب‌‌آوری را ضروری می‌‌سازد. در واقع تاب‌‌آوری به‌‌دلیل پویا بودن واکنش جامعه در برابر مخاطرات، نوعی آینده‌‌نگری است و یکی از راه‌های کاهش ریسک و آسیب‌‌پذیری در سکونتگاه‌های انسانی است. هدف اصلی از انجام این پژوهش، شناسایی فاکتورهای اثرگذار کالبدی بر ایجاد محلات تاب‌آور در مناطق درگیر با اسکان غیررسمی شهر همدان در برابر مخاطرات محیطی است. شاخص‌های پژوهش در پنج طیف شاخص کاربری، شاخص تراکم، شاخص دسترسی، شاخص ساختار کالبدی و شبکه معابر مورد ارزیابی قرار گرفت. روش این پژوهش از لحاظ هدف کاربردی و از لحاظ ماهیت و روش، توصیفی- تحلیلی بوده و به منظور جمع‌‌آوری اطلاعات و داده‌‌ها از روش اسنادی و میدانی (پرسشنامه) استفاده شده است. سطح تاب‌‌آوری سکونتگاه‌‌های غیررسمی شهر همدان  از حد متوسط پایین‌‌تر است و عامل اول (مقاومت ساختمان) بیشترین نقش را در تبیین ارتقای تاب‌‌آوری سکونتگاه‌های غیررسمی شهر همدان دارد. این عامل می‌تواند در مقابله و انطباق با تاب‌‌آوری  موفق عمل کند. از بین عوامل شناسایی‌‌شده، عامل تراکم بر ارتقای تاب‌‌آوری سکونتگاه‌‌های غیر‌رسمی تأثیر ندارد و سایر عوامل تأثیر مستقیم و مثبت دارند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Explaining the effective physical criteria in promoting resilience of informal settlements in the face of environmental hazards (Case study: Hamadan)

نویسندگان [English]

  • Hassan Hekmatnia 1
  • Esmail Nasiri hendehakhale 1
  • Mohammad Eskandari Nodeh 2
  • Reihaneh Younesi Sandi 3
1 Associate Professor, Department of Geography and Planning, Payame Noor University, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Department of Geography and Planning, Payame Noor University, Tehran, Iran
3 Master student of urban planning, Istanbul Technical University, Turkey
چکیده [English]

The vulnerability of informal settlements to environmental hazards reveals the importance of paying attention to resilience. Resilience is considered a form of foresight due to the dynamic nature of society's response to risks. Accordingly, this issue is one of the ways to reduce risk and vulnerability in human settlements. This research has been carried out to identify physical factors affecting the creation of resilient neighborhoods in the areas involved with informal settlements in Hamedan city against environmental hazards. The research indicators were evaluated in five spectrums of user index, density index, access index, physical structure index, and road network. The present research method is practical in terms of its purpose and descriptive-analytical in terms of its nature and method, and to collect information and data, documentary and field method (questionnaire) has been used. The results show that the level of resilience of informal settlements in Hamedan city is lower than the average level and the first factor i.e. building resistance has the biggest role in explaining the improvement of resilience of informal settlements in Hamedan city. This factor can be successful in dealing with and adapting to resilience. Among the identified factors, the density factor does not affect improving the resilience of informal settlements, and other factors have a direct and positive effect.

کلیدواژه‌ها [English]

  • resilience
  • physical criteria
  • informal settlements
  • environmental hazards
  • Hamadan

مراجع

پوراحمد، احمد؛ ابدالی، یعقوب؛ صادقی، علیرضا؛ اله‌قلی‌پور، سارا. (1397). سنجش و تحلیل فضایی مؤلفه‌های تاب‌آوری کالبدی در بافت مرکزی شهر همدان با استفاده از خودهمبستگی فضایی موران، نشریه برنامه‌ریزی و توسعه کالبدی، دوره سوم، شماره 9، صص: 92-104. https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=527012
حیدری سورشجانی، رسول؛ غلامی، یونس؛ سلیمی، زهرا. (1396). سنجش و ارزیابی میزان تاب‌آوری کالبدی بافت‌های شهری در برابر زلزله (نمونه موردی: محلات بافت فرسوده شهر بوشهر). جغرافیا و مخاطرات محیطی, 6(4), 63-80. doi: 10.22067/geo.v6i4.57852
دلشاد، مهدیه. (1399). تبیین عوامل مؤثر بر برنامه­ریزى فضایى تاب­آور بافت مرکزى شهر رشت در برابر زلزله، رساله دکترى به راهنمایی منوچهر طبیبیان، سید محسن حبیبی، دانشکده معمارى و شهرسازى، دانشگاه آزاد اسلامى واحد قزوین.
رضایی، محمدرضا. (1389). تبیین اجتماعات شهری به منظور کاهش اثرات سوانح طبیعی زلزله، مطالعه­ی موردی: کلانشهر تهران، رساله دکتری جغرافیا و برنامه­ریزی شهری به راهنمایی دکتر مجتبی رفیعیان و علی عسگری.
رفیعیان، مجتبی؛ رضایی، محمدرضا؛ عسگری، علی؛ پرهیزکار، اکبر863؛ شایان، سیاوش. (1390). تبیین مفهومی تاب‌‌آوری و شاخص‌‌سازی آن در مدیریت سوانح اجتماع‌محور CBDM، نشریه برنامه‌ریزی و آمایش فضا (مدرس علوم انسانی)، دوره 15، شماره 4 (پیاپی 72)، صص: 19-41. https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=170456
زنگی‌آبادی، علی؛ محمدی، جمال؛ صفایی، همایون؛ قائدرحمتی، صفر. (1387). تحلیل شاخص‌های آسیب‌پذیری مساکن شهری در برابر خطر زلزله، نمونه موردی: مساکن شهر اصفهان، نشریه جغرافیا و توسعه، شماره 6 (پیاپی 12)، صص:61-79. https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=82005
عباس‌زادگان، مصطفی. ( 1394). بافت‌های فرسوده درون‌شهری، چالش و راهبردها، همایش توسعه محله‌ای چشم­انداز توسعه پایدار شهر تهران، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات امور اجتماعی و فرهنگی شهرداری تهران.
عبداله، بهار؛ ذبیحى، حسین؛ سعیده زرآبادى، زهراسادات. ( 1397). سنجش میزان تا‌ب‌آورى کالبدى محلات شهرى در برابر زلزله با به­کارگیرى روش ویکور (نمونه موردى: منطقه 10، شهر تهران)، فصلنامه شهر ایمن، دوره اول، شماره 2، https://www.sid.ir/paper/517149/fa
کاظمی، شهربانو؛ تبریزی، نازنین. (1394). ارزیابی ایمنی فضای شهری با تأکید بر شاخص‌های پدافند غیرعامل (نمونه موردی: شهر آمل)؛ نشریه مطالعات ساختار و کارکرد شهری، دوره سوم، شماره 9، صص: 11-26. http://shahr.journals.umz.ac.ir/article_1035.html
لطفی، ‌صدیقه؛ نیک‌پور، ‌عامر؛ اکبری، ‌فاطمه. (1399). سنجش و ارزیابی ابعاد کالبدی تاب‌آوری شهری در برابر زلزله (مطالعه موردی: منطقه 7 شهر تهران)، مجله نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، شماره 48، صص: 19–36. https://geography.garmsar.iau.ir/article_675668.html
لطیفی، امین؛ زیاری، کرامت اله؛ نادری، سید مجید. (1400). تبیین مؤلفه‌های کلیدی افزایش تاب‌آوری کالبدی شهر تهران در برابر زلزله با رویکرد تحلیل ساختاری (مطالعه موردی: منطقه 10). جغرافیا و مخاطرات محیطی, 10(1), 161-182. doi: 10.22067/geoeh.2021.69072.1026
مرکز آمارایران. (1395). سرشماری عمومی نفوس و مسکن استان همدان.
مهندسین مشاور تدبیر شهر .(1386).گزارش مرحله اول و دوم طرح ساماندهی و توانمندسازی سکونتگاه­های غیررسمی شهر همدان.
Adger, W. N. (2000). Social and ecological resilience: are they related? Progress in human geography, 24(3), PP: 347-364. https://doi.org/10.1191/030913200701540465
Allan, P., & Bryant, M. (2010, March). The critical role of open space in earthquake recovery: a case study. In EN: Proceedings of the 2010 NZSEE Conference (2010, Nueva Zelandia) (pp. 1-10). https://www.nzsee.org.nz/db/2010/Paper34.pdf
Bastaminia, A., Rezaei, M. R., & Dastoorpoor, M. (2017). Identification and evaluation of the components and factors affecting social and economic resilience in the city of Rudbar, Iran. International journal of disaster risk reduction, 22, PP: 269-280. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2017.01.020
Carpenter, A. (2013, October). Disaster resilience and the social fabric of space. In Proceedings of the 9th International Space Syntax Symposium, Seoul, Korea (Vol. 31). http://sss9sejong.or.kr/paperpdf/ussecp/SSS9_2013_REF105_P.pdf
Contreras, D., Blaschke, T., & Hodgson, M. E. (2017). Lack of spatial resilience in a recovery process: Case L'Aquila, Italy, Technological forecasting and social change, 121, PP: 76-88. https://doi.org/10.1016/j.techfore.2016.12.010
Cutter, S. L., Barnes, L., Berry, M., Burton, C., Evans, E., Tate, E., & Webb, J. (2008). A place-based model for understanding community resilience to natural disasters. Global environmental change, 18(4), PP: 598-606. https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2008.07.013
Cutter, S. L., Barnes, L., Berry, M., Burton, C., Evans, E., Tate, E., & Webb, J. (2008). A place-based model for understanding community resilience to natural disasters. Global environmental change, 18(4), PP: 598-606. https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2008.07.013 https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2020.102054
Da Silva, J., Kernaghan, S., & Luque, A. (2012). A systems approach to meeting the challenges of urban climate change, International Journal of Urban Sustainable Development, 4(2), PP: 125-145. https://doi.org/10.1080/19463138.2012.718279
Carvalho, C. M. D., & Giatti, L. L. (2018). Participatory GIS for urban sustainability and resilience: a perspective of social learning and ecology of knowledge. In Lifelong learning and education in healthy and sustainable cities (pp. 21-34). Springer, Cham.https://doi.org/10.1007/978-3-319-69474-0_36
Drout, M. R., Piro, A. L., Shappee, B. J., Kilpatrick, C. D., Simon, J. D., Contreras, C., ... & Whitten, D. D. (2017). Light curves of the neutron star merger GW170817/SSS17a: Implications for r-process nucleosynthesis. Science, 358(6370), PP: 1570-1574. DOI: 10.1126/science.aaq0049
Kang, D. K., Thilo, C., Schoepf, U. J., Barraza, J. M., Nance, J. W., Bastarrika, G., ... & Goldhaber, S. Z. (2011). CT signs of right ventricular dysfunction: prognostic role in acute pulmonary embolism. JACC: Cardiovascular Imaging, 4(8), PP: 841-849. https://www.jacc.org/doi/abs/10.1016/j.jcmg.2011.04.013 https://www.jacc.org/doi/abs/10.1016/j.jcmg.2011.04.013
Kärrholm, M., Nylund, K., & de la Fuente, P. P. (2014). Spatial resilience and urban planning: Addressing the interdependence of urban retail areas, Cities, 36, PP:121-130. https://doi.org/10.1016/j.cities.2012.10.012
Kazhdan, A. P. (2005). The Oxford Dictionary of Byzantium, Oxford University Press. https://place.asburyseminary.edu/limiteddigitalresources/81/
León‚ J., March‚ A. (2014). Urban morphology as a tool for supporting tsunami rapid Resilience: A case study of Talcahuano, Chile‚ Habitat International‚ 43, PP: 250-262. https://doi.org/10.1016/j.habitatint.2014.04.006
Lichenko, A. (2019). Interactive visualization is a way of representing a large amount of data in the media (in the example of the Guardian). OF THE LVIV UNIVERSITY, 241. http://dx.doi.org/10.30970/vjo.2019.45.10006
Magsino, S. L. (2009). Applications of social network analysis for building community disaster resilience. Washington, DC: National Academy of Sciences. http://elibrary.pcu.edu.ph:9000/digi/NA02/2009/12706.pdf
Malalgoda, C., Amaratunga, D., & Pathirage, C. (2010). Role of local governments in disaster risk reduction. RICS. http://eprints.hud.ac.uk/28382/1/Role_of_the_local_governments_in_disaster_risk_reduction.pdf
Marchese, D., Reynolds, E., Bates, M. E., Morgan, H., Clark, S. S., & Linkov, I. (2018). Resilience and sustainability: Similarities and differences in environmental management applications, Science of the total environment, 613, PP:1275-1283. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2017.09.086
Matsuoka, Y. and R. Shaw (2011). Linking resilience planning to Hyogo framework for action in cities, Climate and disaster resilience in cities, Community, environment and disaster risk management, NO 6: PP: 129-147. https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/S2040-7262(2011)0000006013/full/html
Mayunga, J. S. (2007). Understanding and applying the concept of community disaster resilience: a capital-based approach. Summer academy for social vulnerability and resilience building, 1(1), 1-16. https://doi.org/10.1146/annurev.energy.32.051807.090348
Miller, D. R., Oliveria, S. A., Berlowitz, D. R., Fincke, B. G., Stang, P., & Lillienfeld, D. E. (2008). Angioedema incidence in US veterans initiating angiotensin-converting enzyme inhibitors, Hypertension, 51(6), PP: 1624-1630. https://doi.org/10.1161/HYPERTENSIONAHA.108.110270
Mitchell, T., & Harris, K. (2012). Resilience: A risk management approach. ODI background note, 1-7. https://www.sistemaprotezionecivile.it/allegati/1470_Resilience-_A_risk_manag_approach.pdf
Nelson, R. R. (2008). Project retrospectives: Evaluating project success, failure, and everything in between. MIS Quarterly Executive, 4(3), 5. https://aisel.aisnet.org/misqe/vol4/iss3/5
Normandin, J. M., Therrien, M. C., & Tanguay, G. A. (2009, June). City strength in times of turbulence: strategic resilience indicators. In Proc. of the Joint Conference on City Futures, Madrid (pp. 4-6). https://www.academia.edu/download/33680383/030314256.pdf
Pisano, U. (2012). Resilience and Sustainable Development: Theory of resilience, systems thinking. European Sustainable Development Network (ESDN), 26, 50. https://www.cjwalsh.ie/wp-content/uploads/2013/01/ESDN_Resilience-and-Sustainable-Development_September-2012.pdf
Shackelford, J. F., & Alexander, W. (2000). CRC materials science and engineering handbook. CRC press. https://doi.org/10.1201/9781420038408
Speranza, C. I., Wiesmann, U., & Rist, S. (2014). An indicator framework for assessing livelihood resilience in the context of social-ecological dynamics. Global Environmental Change, 28, 109-119. https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2014.06.005
Stumpp, E. M. (2013). New in town? On resilience and “Resilient Cities”. Cities, 32, 164-166. https://doi.org/10.1016/j.cities.2013.01.003
Suárez, M., Gómez-Baggethun, E., Benayas, J., & Tilbury, D. (2016). Towards an urban resilience Index: a case study in 50 Spanish cities. Sustainability, 8(8),  P:774. https://doi.org/10.3390/su8080774
Lang, T. (2011). Urban Resilience and New Institutional Theory – A Happy Couple for Urban and Regional Studies? In: Müller, B. (eds) German Annual of Spatial Research and Policy 2010. German Annual of Spatial Research and Policy. Springer, Berlin, Heidelberg. https://doi.org/10.1007/978-3-642-12785-4_2
UN-ISDR (2004) Living with Risk:  A Global Review of Disaster Risk Reduction Initiatives. Geneva: United Nations.
UNISDR, T. (2004). Basic terms of disaster risk reduction. United Nations International Strategy for Disaster Reduction (UNISDR), Geneva.
Wikström, A. (2013). The Challenge of Change: Planning for social urban resilience, An analysis of contemporary planning aims and practices. https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:636112/FULLTEXT01.pdf
Yoon, D. K., Kang, J. E., & Brody, S. D. (2016). Measurement of community disaster resilience in Korea. Journal of Environmental Planning and Management, 59(3), 436-460. https://doi.org/10.1080/09640568.2015.1016142
Zoli, C., & Steinberg, L. J. (2015). Adaptive resilience and critical infrastructure security: emergent challenges for transportation and cyber-physical infrastructure, Securing Transportation Systems, 65. https://doi.org/10.1002/9781119078203.ch4.

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 25 آبان 1400
  • تاریخ بازنگری: 26 مهر 1401
  • تاریخ پذیرش: 07 آبان 1401
  • تاریخ اولین انتشار: 07 آبان 1401
  • تاریخ انتشار: 01 فروردین 1402

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار