ارزیابی و تحلیل روند توسعه فیزیکی نواحی شهری گتوند به سمت مناطق سیل‌خیز

گودرزی, مجید; سلطانی, زهرا; ابراهیمی, اعظم

doi:10.22111/jneh.2024.47298.2004

ارزیابی و تحلیل روند توسعه فیزیکی نواحی شهری گتوند به سمت مناطق سیل‌خیز

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

¹ دانشیار، گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه شهید چمران اهواز، ایران

² استادیار، گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه شهید چمران اهواز، ایران

³ دانشجوی کارشناسی ارشد، گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه شهید چمران اهواز، ایران

10.22111/jneh.2024.47298.2004

چکیده

در طی سال‌‌های اخیر، رشد جمعیت سبب توسعه فیزیکی بعضی از شهرها به سمت مناطق سیل‌‌خیز شده است. از جمله شهرهایی که با این مسئله مواجه شده است، شهر گتوند در استان خوزستان است. با توجه به اهمیت موضوع، در این پژوهش به بررسی روند توسعه فیزیکی شهر گتوند به سمت مناطق سیل‌‌خیز پرداخته شده است. در این تحقیق از مدل رقومی ارتفاعی 30 متر SRTM، تصاویر ماهواره لندست و لایه‌‌های رقومی اطلاعاتی به‌‌عنوان مهم‌‌ترین داده‌‌های تحقیق استفاده شده است. مهم‌‌ترین نرم‌‌افزارهای تحقیق شامل ArcGIS، Expert Choice، ENVI و IDRISI بوده است. همچنین در این تحقیق از مدل‌‌های منطق فازی AHP و LCM استفاده شده است. با توجه به اهداف مورد نظر، این تحقیق در سه مرحله انجام شده است که در مرحله اول، مناطق در معرض سیلاب شناسایی شده است. در مرحله دوم، به بررسی تغییرات کاربری اراضی پرداخته شده است و در مرحله سوم، روند توسعه نواحی سکونتگاهی به سمت مناطق سیل‌‌خیز ارزیابی شده است. بر اساس نتایج حاصله، بخش زیادی از شهر گتوند از جمله مناطق شرقی آن، دارای پتانسیل سیل‌‌خیزی بالایی است. نتایج بررسی تصاویر ماهواره‌‌ای نشان داده است که روند توسعه فیزیکی این شهر به سمت مناطق سیل‌‌خیز نیز افزایش یافته است به‌‌طوری‌‌که در سال 1992، حدود 1/1 کیلومترمربع از وسعت محدوده شهری گتوند در منطقه دارای پتانسیل خیلی زیاد قرار داشته است که این میزان در طی سال‌‌های 2002، 2012 و 2022 به ترتیب به 3/1، 6/1‌‌ و 8/1 کیلومترمربع افزایش یافته است. همچنین نتایج مدل LCM نشان داده است که وسعت نواحی سکونتگاهی در طبقه با پتانسیل سیل‌‌خیزی زیاد تا سال 2050 به 7/2 کیلومترمربع افزایش خواهد یافت که در صورت عدم توجه به آن در برنامه‌‌ریزی‌‌ها، بخش زیادی از نواحی سکونتگاهی و جمعیت شهر گتوند با خسارات جانی و مالی ناشی از مخاطره سیلاب مواجه خواهند شد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Evaluation and analysis of the physical development process of Gotvand City toward flood-prone areas

نویسندگان [English]

Majid Goodarzi ¹
Zahra Soltani ²
Aezam Ebrahimi ³

¹ Associate Professor of Geography and Urban Planning, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran.

² Assistant Professor of Geography and Rural Planning, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran.

³ Masters Student of Geography and Urban Planning, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran.

چکیده [English]

In recent years, population growth has led to the physical development of some cities in flood-prone areas. Among the cities that have faced this problem are those of Gotvand in Khozestan Province. Considering the importance of the topic, in this research, the process of physical development of Gotvand towards flood-prone areas was investigated. In this study, the SRTM 30-meter-high digital model, Landsat satellite images, and digital information layers were used as the most important research data. The most important research software includes ArcGIS, Expert Choice, ENVI, and IDRISI. AHP and LCM fuzzy logic models were used in this study. According to the desired goals, this research was conducted in three stages. In the first stage, flood-prone areas were identified. In the second stage, land use changes were investigated, and in the third stage, the development process of residential areas towards flood-prone areas was evaluated. Based on the results, a large part of Gotvand City, including its eastern areas, has high flood potential. The results of the analysis of satellite images have shown that the physical development process of this city has also increased towards flood-prone areas so that in 1992, about 1.1 square kilometers of the urban area was located in an area with very high potential. It has been estimated that this amount has increased to 1.3, 1.6, and 1.8 square kilometers in 2002, 2012, and 2022, respectively. Also, the results of the LCM model have shown that the size of residential areas on the floor with high flood potential will increase to 2.7 square kilometers by 2050. The population of Gotvand City faces life and financial losses due to flood risk.

کلیدواژه‌ها [English]

Flood
Physical development
Gotvand
LCM
Fuzzy-AHP

مراجع

آبیل، ابوالفضل؛ طاوسی، تقی؛ خسروی، محمود. (۱۳۹۸). تحلیل مناطق بالقوه در معرض مخاطره سیلاب شهری (مطالعه موردی: شهر زاهدان). مجله جغرافیا و توسعه، 17 (54)، ۱۰۶-۹۱.

اسدی، معصومه؛ حیدری، زهرا؛ امامی، کامیار. (1401). ارزیابی روند توسعه فیزیکی شهر پلدختر به سمت مناطق سیل‌خیز. مجله جغرافیا و مخاطرات محیطی، 11 (2)، 174-159.

جباری، ندا؛ ثروتی، محمدرضا؛ حسینزاده، محمدمهدی؛ توکلینیا؛ جمیله. (۱۳۸۹). بررسی روند توسعة فیزیکی بخش شمالغرب شهر تهران (مطالعة موردی: حصارک). فصلنامه جغرافیای طبیعی، 3 (10)، ۵۲-۳۳.

قنواتی، عزتاله؛ احمدآبادی، علی؛ صادقی، منصور. (۱۳۹۸). جانمایی پهنههای مستعد وقوع سیلاب با تاکید بر ویژگیهای فرمی زمین رو روشهای تصمیمگیری چند معیاره مکانی در حوضه آبخیز قمرود. مجله هیدروژئومورفولوژی، 18 (5)، ۱۵۹-۱۳۹.

گنجائیان، حمید. (1399). مخاطرات ژئومورفولوژیک مناطق شهری، روش‌های مطالعه و راهکارهای کنترل آن. نشر انتخاب، 144 صفحه.

محمدخان، شیرین؛ گنجائیان، حمید؛ شهری، سمیه؛ عباسزاده، امیرعلی (۱۳۹۸)، پیشبینی روند توسعه شهری به سمت مناطق مخاطرهآمیز با استفاده از تصاویر چندزمانه (مطالعه موردی: شهر مریوان)، مجله سپهر، 28 (110): ۱۱۷-۱۰۷.

مرکز آمار کشور. (1395). گزارش جمعیتی استان خوزستان، شهر گتوند.

مقیمی، ابراهیم. (۱۳۹۴). دانش مخاطرات (برای زندگی با کیفیت بهتر). انتشارات دانشگاه تهران، ۲۶۰ صفحه.

نصیری، اسماعیل؛ ناصرمقبل، مهدی. (۱۳۹۵). تحلیل عوامل موثر بر توسعه فیزیکی شهرهای کوچک در طی دو دهه اخیر (مطالعه موردی: شهر گرمدره). مطالعات مدیریت شهری، 6 (19)، ۵۳-۴۳.

نگهبان،‌ سعید؛ گنجائیان، حمید؛ فریدونی کردستانی، مژده؛ چشمهسفیدی، زیبا. (۱۳۹۸). ارزیابی توسعه فیزیکی شهرها و گسترش به سمت مناطق ممنوعه ژئومورفولوژیکی با استفاده از LCM (مطالعه موردی: شهر سنندج). مخاطرت محیط طبیعی، 8 (20)، ۵۲-۳۹.

نورالدینموسی، فاطمه؛ محمودی، رضا؛ امامی، کامیار. (1402). ارزیابی روند توسعه فیزیکی نواحی سکونتگاهی به سمت مناطق سیل خیز (مطالعه موردی: شهر سنندج). جغرافیا و روابط انسانی، 5 (4)، 664-653.

Chen. C., Peihua. X., Yihong. W., Jianping. C., Lianjing. Z., Cencen. N. 2016. Flash Flood Hazard Susceptibility Mapping Using Frequency Ratio and Statistical Index Methods in Coalmine Subsidence Areas, Sustainability, 8, 948.

Dewan, A.M., Yamaguchi. Y., 2009. Land use and land cover change in Greater Dhaka, Bangladesh: Using remote sensing to promote sustainable urbanization. Applied Geography 29: 390–401.

Fernández, D. S., Lutz, M. A. 2010. Urban flood hazard zoning in Tucumán Province, Argentina, using GIS and multicriteria decision analysis, Engineering Geology, 111 (4): 90-98

Green, C. H., Parker, D. J., Tunstall, S. M. 2000. Assessment of flood control and management option", Flood Hazard Research Centre, Middlesex University (A Report prepared for the World Commissions on Dams (WCD).

Gutman, Garik. Janetos, Anthony. C. Justice, Christopher. O. Moran, Emilio. F. Mustard, John. F. Rindfuss, Ronald. R. Skole, David. Turner, Billy Lee. Cochrane, Mark. A., 2004. Remote sensing and digital image processing, land change science: observing, monitoring and understanding trajectories of change on the earth’s surface. Springer.

Hassan, M.D., Anzum, N., Shaibur, M.R., Nahar, N., Akber, A., Sabbir Hossain, M.D., Al Mamun., 2023. Changing dynamics of river ecosystem from aquatic to terrestrial: A case of Bhairab River, Jashore, Bangladesh. Watershed Ecology and the Environment 5 (1), 1-27.

Kim, J., Gim, T.H.T., 2020. Assessment of social vulnerability to floods on Java, Indonesia, Natural Hazards, 102: 101–114.

Leta, M. K., Demissie, T. A., Tränckner, J., 2021. Modeling and prediction of land use land cover change dynamics based on Land Change Modeler (LCM) in Nashe Watershed, Upper Blue Nile Basin. Ethiopia. Sustainability, 13(7).

Qiang, Y., Nina, S. N., Lam, H. C., Lei, Z. 2017. Changes in Exposure to Flood Hazards in the United States, Annals of the American Association of Geographers, 107 (6).

Rinat, Y., Marra, F., Zoccatelli, D., Morin, E. 2018. Controls of flash flood peak discharge in Mediterranean basins and the special role of runoff-contributing areas, Journal of Hydrology, 565 (1): 846-860.

Shafie, N., Javid, A.M., Irani Behbahani, H., Darabi, H., Hosseinzadeh Lotfi, F., 2023. Modeling land use/cover change based on the LCM model for a semi-arid area in the Latian Dam Watershed (Iran). Environmental Monitoring and Assessment, 195(363).

Xingyuan, Z., Fawen, L., Yong, Z., 2023. Impact of changes in river network structure on hydrological connectivity of watersheds. Ecological Indicators 146.