مخاطرات دریاچه های رو به خشکی ایران برای سکونتگاه های انسانی پیرامونی و راهکارهای مقابله با آن

حجی پور, محمد; امیرآبادیزاده, سیده ملیحه; صادقی, حسین

doi:10.22111/jneh.2024.47850.2025

مخاطرات دریاچه های رو به خشکی ایران برای سکونتگاه های انسانی پیرامونی و راهکارهای مقابله با آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

¹ استادیار گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بیرجند، بیرجند

² دانشجوی کارشناسی ارشد گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بیرجند، بیرجند

10.22111/jneh.2024.47850.2025

چکیده

در حال حاضر با افزایش خشکی در نتیجه خشکسالی و تغییرات اقلیمی از یک سو و ناکارآیی مدیریت منابع از سوی دیگر، شاهد کاهش سطح آب دریاچه‌ها یا تماماً خشک شدن برخی از دریاچه‌‌ها در ایران هستیم. مسلم این است که تضعیف یا نابودی این عنصر حیاتی (دریاچه‌‌ها) در اکوسیستم کشور، باعث بروز مشکلات و مخاطراتی به ویژه برای سکونتگاه‌‌های انسانی پیرامونی (اعم از شهرها و روستاها) و پسکرانه‌‌های دریاچه‌‌ها می‌‌شود. ازاین‌رو در مقاله حاضر کوشش شده ضمن شناسایی مخاطرات ناشی از روند خشکی دریاچه‌ها در ایران برای سکونتگاه‌‌های پیرامونی، راهکارهای مناسب به منظور مقابله با مخاطرات را از دیدگاه کارشناسی (نخبگان) ارائه شود. با توجه به ماهیت این تحقیق از روش ذهن شناختی کیو (Q) به منظور تحقق اهداف استفاده شده است. ابتدا بررسی تغییرات سطح آبی دریاچه‌های برجسته کشور در بازه‌ی ۲۰ساله اخیر گزارش شده سپس از طریق واکاوی محتوای اسناد و انجام مصاحبه با کارشناسان و نخبگان متخصص به تعداد 14 نفر، گزاره‌‌های 29 گانه مخاطرات ناشی از خشکی دریاچه‌‌ها در قالب 5 الگوی ذهنی شناسایی شد. همچنین 22 گزاره در قالب 4 الگوی ذهنی راجع به راهکارهای مناسب برای مقابله با خشکی دریاچه‌‌های کشور به دست آمد. نتیجه اینکه افول جدی بنیان‌‌های طبیعی در اکوسیستم پیرامونی دریاچه‌‌ها از عواقب این خشکی است که می‌‌تواند زمینه‌‌ساز چالش‌‌های انسانی- اجتماعی در فضای جغرافیایی شود. گذار از این شرایط در وهله‌‌ی اول منوط به اتخاذ رویکرد یکپارچه مدیریت مخاطرات برای ممانعت از دستکاری اکوسیستم، پایش مستمر خشکی دریاچه‌‌ها و اجرای برنامه‌‌های سازگار با محیط انسانی پیرامون دریاچه‌‌ها می‌‌باشد که از جمله آن می‌‌توان به ایجاد ستادهای مدیریتی محله‌‌ای که دارای ارتباط مستقیم با ستاد مدیریت بحران است، اشاره داشت.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

مخاطرات محیط طبیعی

عنوان مقاله [English]

Drying Lakes in Iran: A Growing Threat to Human Settlements and Potential

نویسندگان [English]

Mohammad Hajipour ¹
Seyedeh Malihe Amirabadizadeh ²
Hossein Sadeghi ²

¹ Assistant Professor, Department of Geography, Faculty of Literature and Humanities, University of Birjand, Birjand, Iran

² Master's student, Department of Geography, Faculty of Literature and Humanities, University of Birjand, Birjand, Iran

چکیده [English]

Currently, with the increase in aridity due to drought and climate change on the one hand, and the inefficiency of resource management on the other, we are witnessing a decrease in the water level of lakes or the complete desiccation of some lakes in Iran. Certainly, the weakening or destruction of this vital element (lakes) in the country's ecosystem will lead to the emergence of problems and hazards. Therefore, in the present article, an effort has been made to identify the hazards resulting from the drying trend of lakes in Iran and to present appropriate solutions to address these hazards from the perspective of experts (elites). Given the nature of this research, the Q-methodological approach was used to achieve the objectives. First, the changes in the water level of the country's prominent lakes over the past 20 years are reported. Then, through the analysis of document content and interviews with 14 expert specialists, 29 statements related to the hazards resulting from the drying of lakes were identified within 5 mental patterns. Additionally, 22 statements were obtained within 4 mental patterns regarding the appropriate solutions to address the drying of the country's lakes. The result is that the serious decline of the natural foundations in the surrounding ecosystem of the lakes is a consequence of this drying, which can create human-social challenges in the geographic space. Overcoming this situation primarily depends on the adoption of an integrated risk management approach to prevent ecosystem manipulation, continuous monitoring of Lake Desiccation, and the implementation of programs compatible with the human environment among them, we can mention the establishment of neighborhood management headquarters that have a direct relationship with the crisis management headquarters.

کلیدواژه‌ها [English]

Risk management
Lake drying up
Urban and rural settlements
Q method

مراجع

احمدی نوحدانی، سیروس؛ اکبرزاده، محمد. (1397). پیامدهای سیاسی- امنیتی خشک شدن دریاچه ارومیه. فصلنامه بین المللی ژئوپلیتیک. دوره 14، شماره 51، صص 127-95. https://journal.iag.ir/article_81750.html

اصغری سرسکانرود، صیاد؛ سعیدی، ستا. (1402). بررسی اثر تغییرات کاربری اراضی روی رواناب حوضۀ رودخانۀ قره چای با استفاده از مدل SWAT، جغرافیا و برنامه ریزی محیطی، دوره 34، شماره 3، صص 95-118.‎ doi: 10.22108/gep.2023.134432.1535

ایمنی قشلاق، سیاوش؛ آهنگران، جعفر؛ مریدی، سودابه. (1395). اثرات خشک شدن دریاچه ارومیه بر گردشگری روستایی: مورد مطالعه، روستاها و بنادر ساحلی ارومیه. گردشگری و اوقات فراغت، دوره 3، شماره 4، صص 29-17. https://tlj.usc.ac.ir/article_129808.html

بینشیان، زهرا؛ فغانی ماکرانی، خسرو؛ اسلامی، خدیجه. (1399). تحلیل سنخ شناسی گزارههای هوش سرمایهگذاری سهامدران براساس روش ذهن شناختی کیو، دانش مالی تحلیل اوراق بهادار، دوره 13، شماره 48، صص 119-105. https://jik.srbiau.ac.ir/article_17943.html?lang=en

جان پرور، محسن؛ عباسی، فرید؛ قباسفیدی، الهام؛ مازندرانی، دریا. (1399). پارامترهای موثر بر مسائل زیست محیطی در شمال غرب ایران (مطالعه موردی: خشک شدن دریاچه ارومیه)، جغرافیا و مخاطرات محیطی، دوره 9، شماره 35، صص 143-157. doi: 10.22067/geo.v9i3.87005

جنسی، زهرا؛ محمودی چناری، حبیب؛ رحیمی‌پور شیخانی نژاد، محمد علی؛, مسکنی، حمید رضا؛ عابدی، طوبی. (1402). تحلیل لایه‌ای علل ناپایداری تالاب‌های ایران، مجلس و راهبرد، دوره 30، شماره 114، صص 5-39.‎ doi: 10.22034/mr.2022.5133.4932

چوبین، بهرام؛ ساجدی حسینی، فرزانه؛ رحمتی، امید؛ مهدی زاده یوشانلوئی، منصور؛ جلالی، محمد. (1401). بررسی تغییرات زمانی و مکانی تعداد روزهای رخداد گرد و غبار در استان آذربایجان غربی و تعیین عوامل اثرگذار و شناسایی منشاء، مدیریت بیابان، دوره 10، شماره 2، صص 71-86.‎ doi: 10.22034/jdmal.2022.550729.1378

حیدری، محمد امین؛ خوش اخلاق، فرامرز؛ مرادی مقدم، محمد امین؛ مولایی پارده، اصغر. (1392). شبیه سازی تغییرات رژیم دمای مراغه در اثر خشک شدن دریاچه ارومیه، جغرافیا و مخاطرات محیطی، دوره 2، شماره 4، صص 1-18.‎ doi: 10.22067/geo.v0i0.20231

دین پرست، ساجده؛ یاری، ارسطو. (1400). سنجش پیامدهای خشک شدن دریاچه ارومیه بر روی شاخص های اقتصادی روستاهای پیرامونی، پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی، دوره 2، شماره 6، صص 12-23.‎ https://jurs.znu.ac.ir/article_251002.html

رحیمی قره چپق، زهره؛ زرندی میاندوآب، لیلا؛ چاپارزاده، نادر. (1401). اثر ریزگرد نمکی ناشی از خشک شدن دریاچه ارومیه بر سه گونه زراعی راهبردی آذربایجان، مخاطرات محیط طبیعی، دوره11، شماره 31، صص 65-84.‎ doi: 10.22111/jneh.2021.35623.1697

فنی، زهره. (1396). بررسی اثرات خشکی دریاچه ارومیه بر آسیب‌پذیری محیط‌زیست طبیعی و انسانی ناحیه پیرامون، محیط زیست و توسعه فرابخشی، دوره 2، شماره 58، صص 16-1. https://www.envjournal.ir/article_60421.html

Barzegar Nemati, R., Mahvi, A.H., Dehghani, M.H., Hemmati Borji, S. and Hadi, M. (2024). A feasibility study to estimate household water footprint in Iran: Adaptation and application of a localized questionnaire. Cleaner Water, Volume 2, 100043, https://doi.org/10.1016/j.clwat.2024.100043

Çolak, M. A. (2022). Evaluating The Use Of Satellite Optical Data For Mapping And Monitoring Lakes And Their Salinity In Konya And Burdur Closed Basins Subjected To Increasing Water Abstraction And Climate Change (Master's thesis, Middle East Technical University). https://hdl.handle.net/11511/102016

Feizizadeh, B., Lakes, T., Omarzadeh, D., Sharifi, A., Blaschke, T., & Karimzadeh, S. (2022). Scenario-based analysis of the impacts of lake drying on food production in the Lake Urmia Basin of Northern Iran.

Grineski, S.E, Mallia, D.V., Collins, T.W., Araos, M., Lin, J.C., Anderegg, W.R.L. and Perry, K. (2024). Harmful dust from drying lakes: Preserving Great Salt Lake (USA) water levels decreases ambient dust and racial disparities in population exposure, One Earth, Volume 7, Issue 6, 1056-1067, https://doi.org/10.1016/j.oneear.2024.05.006

Gunacti, M. C., Gul, G. O., Cetinkaya, C. P., Ali, G. U. L., & Barbaros, F. (2022). Evaluating Impact of Land Use and Land Cover Change under Climate Change on a Lake System. https://doi.org/10.1016/j.ejar.2020.03.001

Montero-Rosado, C., Ojeda-Trejo, E., Espinosa-Hernández, V., Fernández-Reynoso, D., Caballero Deloya, M., & Benedicto Valdés, G. S. (2022). Water Diversion in the Valley of Mexico Basin: An Environmental Transformation That Caused the Desiccation of Lake Texcoco. Land, 11(4), 542.