مقایسه و اولویت‌بندی تهدیدهای محیطی در رویشگاه‌های طبیعی ‏جنگل‌های مانگرو ایران

گرمایی پور, رقیه; دانه کار, افشین; علم بیگی, امیر; علیزاده شعبانی, افشین; سبحانی, پروانه

doi:10.22111/jneh.2024.48629.2041

مقایسه و اولویت‌بندی تهدیدهای محیطی در رویشگاه‌های طبیعی ‏جنگل‌های مانگرو ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

¹ دانشجوی دکتری، گروه محیط زیست، دانشگاه تهران، دانشکده منابع طبیعی، کرج، ایران

² استاد گروه محیط زیست، دانشگاه تهران، دانشکده منابع طبیعی، کرج، ایران

³ استادیار، گروه ترویج و آموزش کشاورزی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تهران، کرج، ایران

⁴ دانشیار گروه محیط زیست، دانشگاه تهران، دانشکده منابع طبیعی، کرج، ایران

⁵ محقق پسادکتری، گروه محیط زیست، دانشگاه تهران، دانشکده منابع طبیعی، کرج، ایران

10.22111/jneh.2024.48629.2041

چکیده

امروزه مانگروها در سراسر جهان تحت تأثیر فشارهای اقتصادی محلی، محرک‌های بیوفیزیکی و سیستم‌های اجتماعی-اکولوژیکی با مخاطرات فراوانی مواجه شده‌اند که شناسایی و اولویت‌بندی این فشارها و عوامل تهدیدزا از اهمیت بالایی برخوردار است. ازاین‌رو، در مطالعه حاضر ‏به‌منظور شناسایی پیشران‌های تهدیدکننده در رویشگاه‌های مختلف این منطقه، به ارزیابی عوامل تهدیدکننده در ‏چارچوب مدل مفهومی ‏DPSIR‏ از جمله نیروی محرکه (‏D‏)، فشار (‏P‏)، وضعیت (‏S‏)، اثر (‏I‏) و پاسخ (‏R‏) پرداخته شد. ‏همچنین در ادامه پیشران‌های تهدیدکننده در رویشگاه‌های مختلف مورد مقایسه و اولویت‌بندی قرار گرفت.‏ همان‌طور که نتایج نشان داد 16 پیشران تهدیدکننده در این رویشگاه‌ها با منشاء انسانی و محیطی شناسایی شد، که ‏دراین راستا 90 عامل ‏تهدیدکننده، منجر به وقوع مخاطرات محیطی در منطقه شده است.‏ از بین این عوامل، 37 عامل با کسب امتیاز ‏بالای 70 درصد در بین رویشگاه‌های مختلف قابل مشاهده است. علاوه‌براین، بیشترین پیشران‌های تهدیدکننده و فشارهای تأثیرگذار بر جنگل‌های مانگرو ایران مربوط به رویشگاه‌ جزیره قشم-‏خورخوران و کمترین فشارها و تهدیدات مربوط به رویشگاه‌ شهر جاسک می‌باشد. همچنین در بین تهدیدات ‏شناسایی شده در منطقه، رژیم نامناسب بارندگی ‏‏(کمبود بارش)‏ به‌عنوان عمده‌ترین عامل تهدیدکننده محیطی در بین رویشگاه‌های ‏مختلف قابل مشاهده است. نتایج به‌دست آمده حاکی از آن است که در برخی از رویشگاه‌ها هم‌چون قشم-خورخوران، جزیره ‏مردو، پهل و کولغان که تحت تأثیر چندین عامل تهدیدکننده و فشارهای محیطی هستند، باید در اولویت فعالیت‌های ‏مدیریتی و برنامه‌ریزی قرار گیرند. بنابراین، کنترل این تهدیدات مستلزم برنامه‌ریزی و مدیریتی یکپارچه در سطح ‏رویشگاه‌های منطقه می‌باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

مخاطرات محیط طبیعی

عنوان مقاله [English]

Comparison and prioritization of environmental threats in natural habitats of mangrove forests of Iran

نویسندگان [English]

Roghayeh Garmaeepour ¹
Afshin Danehkar ²
Amir Alambeigi ³
Afshin Alizadeh Shabani ⁴
Parvaneh Sobhani ⁵

¹ PhD student, Department of Environment, Faculty of Natural Resources, University of Tehran, Karaj, Iran

² Professor, Department of Environment, Faculty of Natural Resources, University of Tehran, Karaj, Iran

³ Assistant professor, Department of Agricultural Extension and Education, Faculty of Agriculture, University of Tehran, Karaj, Iran

⁴ Associate professor, Department of Environment, Faculty of Natural Resources, University of Tehran, Karaj, Iran

⁵ Postdoctoral Researcher, Department of Environment, Faculty of Natural Resources, University of Tehran, Karaj, Iran

چکیده [English]

Today, mangroves around the world have faced many risks under the influence of local economic pressures, biophysical stimuli, and socio-ecological systems, and the identification and prioritization of these pressures and threatening factors is of great importance. Therefore, in the present study, to identify threatening drivers in different habitats of this region, we evaluated the threatening factors in the framework of the DPSIR conceptual model, including the driving force (D), pressure (P), situation (S), effect (I), and response (R). Threatening drivers in different habitats were also compared and prioritized. As the results showed, 16 threatening drivers of human and environmental origin were identified in these habitats, in this regard, 90 threatening factors have led to the occurrence of environmental hazards in the region. Among these factors, 37 with a score above 70% were observed among the different habitats. In addition, the most threatening drivers and pressures affecting Iran's mangrove forests were related to the habitat of Qeshm-Khorkhoran Island, and the least pressures and threats were related to the habitat of the city. In addition, among the threats identified in the region, inappropriate rainfall regimes (lack of rainfall) can be seen as the most important environmental threat factor among different habitats. The obtained results indicate that some habitats such as Qeshm-Khorkhoran, Mardo Island, Pol, and Kolghan, which are affected by several threatening factors and environmental pressures, should be prioritized for management and planning activities. Controlling these threats requires integrated planning and management at the regional level.

کلیدواژه‌ها [English]

Environmental pressures and threats
DPSIR model
TOPSIS method
Mangrove sites
Mangrove forests in Iran

مراجع

باهری، بیتا؛ دشتی، سولماز. (1401). ارزیابی آسیب پذیری پارک ملی گلستان در جهت توسعة پایدار با استفاده از مدل ‏DPSIR‏. نشریه ‏محیط زیست طبیعی، 75 (1): صص 22-37.

سبحانی، پروانه.؛ دانه کار، افشین. (1402). ارزیابی مخاطرات محیطی و آسیب پذیری منطقه حفاظت شده حرا با استفاده از مدل DPSIR. مدیریت مخاطرات محیطی، 10 (3): صص 215-232.

سبحانی، پروانه.، دانه کار، افشین. (1402). روند تغییرات کاربری اراضی و میزان ریسک اکولوژیک در منطقه حفاظت شده حرا. توسعه پایدار محیط جغرافیایی، 5 (9)، 19-1.

سبحانی، پروانه؛ دانه کار، افشین. (1402). تدوین سناریوهای توسعه تورهای طبیعت‌گردی پایدار با رویکرد آینده‌پژوهی در جنگل‌های مانگرو ایران. برنامه‌ریزی و توسعه گردشگری، 13 (49): صص 93-120.

مافی غلامی، داوود؛ جعفری، ابوالفضل. (1401). بررسی در معرض قرار گرفتن جنگل‌های مانگرو سواحل جنوب ایران به مخاطرات چندگانه. محیط زیست طبیعی، 75: صص 121-137.

مافی غلامی، داوود؛ وارد، ریموند. (1397). ارزیابی احتمال وقوع مخاطرات چندگانه محیطی در زیستگاه‌های مانگرو با استفاده از سنجش از دور و سامانه اطلاعات جغرافیایی. محیط شناسی، 44 (3): 443-425.

یعقوب زاده، مریم؛ سلمان ماهینی، عبدالرسول؛ میکاییلی تبریزی، علیرضا؛ دانه کار، افشین؛ مصلحی، مریم. (1400). اولویت‌بندی مخاطرات محیطی جنگل‌های مانگرو استان هرمزگان. مجله علمی پژوهشی مخاطرات محیط طبیعی، 10 (30): 70-82

Bunting, P., Rosenqvist, A., Hilarides, L., Lucas, R. M., Thomas, N., Tadono, T., and Rebelo, L. M. (2022). Global mangrove extent change 1996–2020: Global mangrove watch version 3.0. Remote Sensing, 14(15), 3657. doi: 10.3390/rs14153657.

Ellison, J. C. (2015). Vulnerability assessment of mangroves to climate change and sea-level rise impacts. Wetlands Ecology and Management, 23, 115-137. doi: 10.1007/s11273-014-9397-8.

Etemadi, H., Samadi, S. Z., Sharifikia, M., and Smoak, J. M. (2016). Assessment of climate change downscaling and non-stationarity on the spatial pattern of a mangrove ecosystem in an arid coastal region of southern Iran. Theoretical and Applied Climatology, 126, 35-49. doi: 10.1007/s00704-015-1552-5.

Friess, D. A., Yando, E. S., Abuchahla, G. M., Adams, J. B., Cannicci, S., Canty, S. W., and Wee, A. K. (2020). Mangroves give cause for conservation optimism, for now. Current Biology, 30(4), R153-R154. doi: 10.1016/j.cub.2019.12.054.

‎Gillis, L. G., Hortua, D. A., Zimmer, M., ‎Jennerjahn, T. C., and Herbeck, L. S. (‎‎2019). Interactive effects of temperature ‎and nutrients on mangrove seedling ‎growth and implications for ‎establishment. Marine environmental ‎research, 151, 104750.‎ doi: 10.1016/j.marenvres.2019.104750.

Hagger, V., Worthington, T. A., Lovelock, C. E., Adame, M. F., Amano, T., Brown, B. M., and Saunders, M. I. (2022). Drivers of global mangrove loss and gain in social-ecological systems. Nature Communications, 13(1), 6373. doi: 10.1038/s41467-022-33962-x.

Indriawan, D., Taofiqurrohman, A., Riyantini, I., and Faizal, I. (2021). Assessment of Risk Levels of Mangrove Forest Due to Oil Spill in Muara Gembong, Bekasi Regency. In E3S Web of Conferences (Vol. 324, p. 01004). EDP Sciences. doi: 10.1051/e3sconf/202132401004.

Khader H. (2023). Mangroves in Qatar: perspectives (EcoMENA). Available at: https://www.ecomena.org/mangroves-in-Qatar/ (Accessed May 27, 2023).

Mafi-Gholami, D., Pirasteh, S., Ellison, J. C., and Jaafari, A. (2021). Fuzzy-based vulnerability assessment of coupled social-ecological systems to multiple environmental hazards and climate change. Journal of Environmental Management, 299, 113573. doi: 10.1016/j.jenvman.2021.113573.

Quevedo, J. M. D., Lukman, K. M., Ulumuddin, Y. I., Uchiyama, Y., and Kohsaka, R. (2023). Applying the DPSIR framework to qualitatively assess the globally important mangrove ecosystems of Indonesia: A review towards evidence-based policymaking approaches. Marine Policy, 147, 105354. doi: 10.1016/j.marpol.2022.105354.

‎Segaran, T. C., Azra, M. N., Lananan, F., ‎Burlakovs, J., Vincevica-Gaile, Z., ‎Rudovica, V., and Satyanarayana, B. (‎‎2023). Mapping the Link between ‎Climate Change and Mangrove Forest: A ‎Global Overview of the Literature. ‎Forests, 14 (2), 421. doi:‎ 10.3390/f14020421.

Singh, M., Schwendenmann, L., Wang, ‎G., Adame, M. F., and Mandlate, L. J. C. (2022). Changes in mangrove carbon ‎stocks and exposure to sea level rise ‎‎(SLR) under future climate scenarios. ‎Sustainability, 14(7), 3873.‎ doi: 10.3390/su14073873.

Sobhani, P., Esmaeilzadeh, H., Wolf, I. D., Deljouei, A., Marcu, M. V., & Sadeghi, S. M. M. (2023). Evaluating the ecological security of ecotourism in protected areas based on the DPSIR model. Ecological Indicators, 155, 110957. https://doi.org/10.1016/j.ecolind.2023.110957.

Swangjang, K., and Kornpiphat, P. (2021). Does ecotourism in a Mangrove area at Klong Kone, Thailand, conform to sustainable tourism? A case study using SWOT and DPSIR. Environment, Development and Sustainability, 23(11), 15960-15985. doi: 10.1007/s10668-021-01313-3.

Wolf, I. D., Sobhani, P., & Esmaeilzadeh, H. (2023). Assessing changes in land use/land cover and ecological risk to conserve protected areas in urban-rural contexts. Land, 12(1), 231. https://doi.org/10.3390/land12010231.