بررسی عوامل موثر بر امنیت غذایی در ایران با تاکید بر رد پای محیط‌‌زیست

ضیاآبادی, مریم; زارع مهرجردی, محمد رضا

doi:10.22111/jneh.2025.48294.2034

بررسی عوامل موثر بر امنیت غذایی در ایران با تاکید بر رد پای محیط‌‌زیست

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

¹ استادیار اقتصاد منابع طبیعی و محیط زیست، دانشکده گردشگری، مجتمع آموزش عالی بم، بم، ایران

² استاد اقتصاد منابع طبیعی و محیط زیست، دانشکده کشاورزی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران

10.22111/jneh.2025.48294.2034

چکیده

امنیت غذایی از نیازهای اساسی همه جوامع بشری است که به عنوان یکی از محورهای توسعه در برنامه‌‌های توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ایران بسیار مورد توجه قرار گرفته است. محیط‌‌زیست نیز زیستگاه انسان‌‌ها و بستر همه فعالیت‌‌های بشر است. با توجه به نقش و اهمیت محیط‌‌زیست در تامین غذا و امنیت غذایی، در این مطالعه با استفاده از سیستم معادلات همزمان – رگرسیون‌‌های به ظاهر نامرتبط به بررسی تاثیر رد پای محیط‌‌زیست، متغیرهای اقتصادی و کشاورزی بر امنیت غذایی ایران در دوره 1400-1369 پرداخته شده است. نتایج نشان داد که متغیرهای رد پای محیط‌‌زیست، ارزش افزوده بخش کشاورزی، درآمد سرانه، عملکرد غلات و مصرف انرژی به ترتیب با ضرایب 0.605، 0.122، 0.012، 0.373 و 0.202 دارای تاثیر مثبت و معنی‌‌دار بر امنیت غذایی در ایران بودند. همچنین متغیرهای ردپای محیط‌‌زیست، ارزش افزوده بخش کشاورزی، مصرف انرژی و تورم به ترتیب با ضرایب 0.457، 0.176، 0.310 و 0.027 تاثیر منفی بر مخارج نهایی مصرفی خانوارها داشتند اما درآمد سرانه با ضریب 0.115 سبب افزایش مخارج نهایی مصرفی خانوارها شده است. بنابراین با توجه به اهمیت موضوع امنیت غذایی پیشنهاد می‌‌شود به منظور حفظ و بهبود امنیت غذایی، سیاست‌‌های حمایتی بخش کشاورزی، افزایش سرمایه‌‌گذاری در تولید غذا و سیاست‌‌های افزایش قدرت خرید افراد بیشتر مورد توجه قرار گیرند. از آن‌‌جایی که محیط‌‌زیست زمینه‌‌ساز و بستر همه فعالیت‌‌های انسانی از جمله تولید غذا است، در بلندمدت توجه به پایداری محیط‌‌زیست و بهبود کیفیت آن، از طریق به کارگیری فناوری‌‌های کمتر آلاینده در تولید محصولات کشاورزی و غذایی می‌‌تواند بر افزایش امنیت غذایی موثر باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

آلودگی محیط طبیعی

عنوان مقاله [English]

Environmental Footprint and its Influence on Food Security in Iran: A Comprehensive Analysis

نویسندگان [English]

Maryam Ziaabadi ¹
Mohammad Reza Zare Mehrjerdi ²

¹ Assistant Professor of Economics of Natural Resources and Environment, Faculty of Tourism, Bam Higher Education Complex, Bam, Iran

² Professor of Economics of Natural Resources and Environment, Faculty of Agriculture, Shahid Bahonar University of Kerman, Kerman, Iran

چکیده [English]

Food security is one of the basic needs of all human societies and has been given much attention as one of the axes of development in Iran's economic, social, and cultural development programs. The environment is the habitat of humans and the basis of all human activities. Considering the role and importance of the environment in food supply and food security, this study uses a system of simultaneous equations- seemingly unrelated regression estimation–to investigate the impact of environmental, economic, and agricultural variables on Iran's food security in the period 1990-2021. The results of the study showed that the variables of environmental footprint, added value of the agricultural sector, gross domestic product per capita, cereal yield, and energy consumption, with coefficients of 0.605, 0.122, 0.012, 0.373, and 0.202, respectively, had a positive and meaningful impact on Iran’s food security. In addition, the variables of environmental footprint added value of the agriculture sector, energy consumption, and inflation harmed the final consumption expenditure of households, with coefficients of 0.457, 0.176, 0.310, and 0.027, respectively. However, gross domestic product per capita with a coefficient of 0.115 caused an increase in the final consumption expenditure of households. Therefore, considering the importance of food security issues, it is suggested that to maintain and improve food security, agricultural sector support policies, increased investment in food production, and policies to increase people's purchasing power should be given more attention. Because the environment is the basis of all human activities, including food production, in the long term, attention should be paid to environmental sustainability and quality improvement. The use of less-polluting technologies in the production of agricultural products and food can be effective in increasing food security.

کلیدواژه‌ها [English]

Environment
Food security
Sustainability
Agriculture

مراجع

باقرزاده آذر، فاطمه؛ رنجپور، رضا؛ کریمی تکانلو، زهرا. (1396). برآورد سطح امنیت غذایی کشور با شاخص نوین امنیت غذایی جهانی (GFSI). مجله تحقیقات نظام سلامت، سال 13، شماره 2، 243-236.

پزشک، فاطمه؛ زارع مهرجردی، محمدرضا؛ امیرتیموری، سمیه؛ میرزایی خلیلآبادی، حمیدرضا؛ نقوی، سمیه. (1403). مقایسه روشهای مختلف پیشبینی روند انتشار گازهای گلخانهای از بخش کشاورزی ایران. مجله علمی پژوهشی مخاطرات محیط طبیعی، دوره 13، شماره 40، 73-56. DOI: 10.22111/jneh.2023.46339.1980

جعفری ثانی، مریم؛ بخشوده، محمد. (1386). مقایسه فقر و ناامنی غذایی خانوارها در مناطق روستایی و شهری خراسان. مجموعه مقالات ششمین همایش ملی اقتصاد کشاورزی، 31-30. https://elmnet.ir/doc/20248660-33157

حیدری چیانه، لیلا؛ محمدی نژاد، امیر؛ زراعت کیش، سید یعقوب؛ مقدسی، رضا. (1399). تاثیر توسعه کشاورزی بر ابعاد مختلف امنیت غذایی در کشورهای در حال توسعه. مجله پژوهش های ترویج و آموزش کشاورزی. سال 13، شماره 4، پیاپی 52، 29-15.

خدادادکاشی، فرهاد؛ حیدری، خلیل. (1383). برآورد سطح امنیت غذایی خانوارهای ایرانی بر اساس شاخص AHFSI. اقتصاد کشاورزی و توسعه. دوره 12، شماره 48، 166-155.

چراغی، مهدی؛ قدیری معصوم، مجتبی؛ رضوانی، محمدرضا. (1395). نقش درآمدهای غیر کشاورزی در امنیت غذایی خاوارهای روستایی. علوم غذایی و تغذیه، سال سیزدهم، شماره 4، 78-71.

زراعت کیش، یعقوب؛ کمالی، ژیلا. (1396). بررسی عوامل موثر بر امنیت غذایی خانوارهای کشاورز روستایی کهکیلویه و بویر احمد. دوره 14، شماره پیاپی 54، 86-77.

سالم، جلال. (1395). ارتباط امنیت غذایی با جمعیت شهرنشین و برنامه های توسعه (مطالعه موردی: ایران). نشریه مدلسازی اقتصادی، دوره 10، شماره 4، پیاپی 36، 140-125.

سجادیان، ناهید؛ مرادی مفرد، سمیرا؛ حسین زاده، اکبر. (1397). عوامل اقتصادی موثر در بهبود امنیت غذایی خانوارهای شهری با تاکید بر درآمد (مطالعه موردی: شهر زنجان). مجله تحقیقات اقتصاد و توسعه کشاورزی ایران، دوره 2-49، شماره 3، 427-414. DOI: 10.22059/ijaedr.2018.205414.668234

فتاحی اردکانی، احمد؛ سخی، فاطمه؛ بستان، یدالله؛ رضوانی، محمد. (1401). بررسی تاثیر تغییرات آب و هوایی و شاخص قیمت مواد غذایی بر امنیت غذایی خانوارهای شهری ایران. نشریه اقتصاد و توسعه کشاورزی، جلد 36، شماره 3، 263-249. DOI: 10.22067/jead.2021.71352.1060

فطرس، محمدحسن؛ صحرایی، راضیه؛ یاوری، معصومه. (1397). بررسی اثر جنگ بر امنیت غذایی در کشورهای منتخب منطقه منا 1393-1369. فصلنامه علمی پژوهشی، پژوهشهای رشد و توسعه اقتصادی، سال هشتم، شماره 30، 66-55.

قریب، حسین. (1391)، چشم انداز امنیت غذایی در جمهوری اسلامی ایران، دوره 21، شماره 65، 369-345.

کوهی، منصوره. (1399). امنیت غذایی و ناامنی، سامانه غذایی و تغییر اقلیم. نشریه آب و توسعه پایدار، سال هفتم، شماره 4، 91-87.

کیان، فاطمه؛ فرهادیان، همایون؛ چوبچیان، شهلا (1395). بررسی امنیت غذایی خانوارهای شهری استان البرز. فصلنامه علوم و صنایع غذایی، شماره 55، دوره 13، 179-167.

محمدی دهچشمه، فدائی جزی، فهیمه؛ پناهی، طوبی. (1403). سنجش ابر چالشهای حکمروایی زستمحیطی در کلانشهر اهواز. مجله علمی پژوهشی مخاطرات محیط طبیعی، دوره 13، شماره 42، 15-1. DOI: 10.22111/jneh.2024.47243.2001

میرزاشاهی، کامران، غفاری نژاد، سیدعلی. (1399). امنیت غذایی با مدیریت پایدار اراضی. نشریه مدیریت اراضی، جلد 8، شماره 2، 154-141. DOI: 10.22092/lmj.2020.128264.208

Ajjur, S. B., & Al-Ghamdi, S. G. (2022). Towards sustainable energy, water and food security in Qatar under climate change and anthropogenic stresses. Energy Reports, 8, pp 514-518. https://doi.org/10.1016/j.egyr.2022.02.099.

Berry, E. M., Dernini, S., Burlingame, B., Meybeck, A., & Conforti, P. (2015). Food security and sustainability: can one exist without the other? Public health nutrition, 18(13), pp 2293-2302. DOI: 10.1017/S136898001500021X.

Bala, B. K., Alias, E. F., Arshad, F. M., Noh, K. M., & Hadi, A. H. A. (2014). Modeling of food security in Malaysia. Simulation Modelling Practice and Theory, 47, pp 152-164. DOI:10.1016/j.simpat.2014.06.001.

Cafiero, C., Viviani, S., & Nord, M. (2018). Food security measurement in a global context: The food insecurity experience scale. Measurement, 116, pp 146-152. https://doi.org/10.1016/j.measurement.2017.10.065.

Carletto, C., Zezza, A., & Banerjee, R. (2013). Towards better measurement of household food security: Harmonizing indicators and the role of household surveys. Global food security, 2(1), pp 30-40. https://doi.org/10.1016/j.gfs.2012.11.006.

Capone, R., Bottalico, F., Ottomano Palmisano, G., El Bilali, H., & Dernini, S. (2019). Food systems sustainability, food security and nutrition in the Mediterranean Region: The contribution of the Mediterranean diet. In Encyclopedia of Food Security and Sustainability, pp 176-180.

Couturier, S., Galeana-Pizaña, J. M., Figueroa, D., Osorno-Covarrubias, J., & Jiménez, A. D. (2022). The link between agriculture and rural food security in the ecoregions of Mexico: path diagrams and underlying dataset. Data in Brief, 44, 108543. https://doi.org/10.1016/j.dib.2022.108543.

Ceesay, E. K., & Ndiaye, M. B. O. (2022). Climate change, food security and economic growth nexus in the Gambia: Evidence from an econometrics analysis. Research in Globalization, 5, 100089. DOI:10.1016/j.resglo.2022.100089

FAO, 2023. Food Security. Policy Brief. Food and Agriculture Organization (FAO). https://www.fao.org/publications/home/fao-flagship-publications/the-state-of-food-and-agriculture/en.

FAO, 2006. Food Security. Policy Brief. Food and Agriculture Organization (FAO). Fao, http://www.fao.org/docrep/013/i1683e/i16 83e.pdf.

FAO. (1983). World food security: a reappraisal of the concepts and approaches, Director General’s Report, Rome: Food and Agriculture Organization. https://www.fao.org/publications/home/fao-flagship-publications/the-state-of-food-and-agriculture/en.

FAO. (1996). Rome declaration on world food security and world food summit plan of action, In: World Food Summit, Rome: FAO, 13–17. Available online at http://www.fao.org /docrep/003/ w3613e/w3613e00. HTM).

FAO, 2018. The Future of Food and Agriculture- Alternative Pathways to 2050. Food and Agricultural Organization (FAO), Rome, 224pp. https://www.fao.org/publications/home/fao-flagship-publications/the-state-of-food-and-agriculture/en.

FAO, 2019. Food-Based Dietary Guideline: Dietary Guidelines and Sustainability. Food and Agriculture Organization (FAO), Rome. https://www.fao.org/publications/home/fao-flagship-publications/the-state-of-food-and-agriculture/en.

Gaffney, J., Challender, M., Califf, K., & Harden, K. (2019). Building bridges between agribusiness innovation and smallholder farmers: A review. Global food security, 20, pp 60-65. https://doi.org/10.1016/j.gfs.2018.12.008.

Govindan, K. (2018). Sustainable consumption and production in the food supply chain: A conceptual framework. International Journal of Production Economics, 195, pp 419-431. https://doi.org/10.1016/j.ijpe.2017.03.003.

Garrity, D. P., Akinnifesi, F. K., Ajayi, O. C., Weldesemayat, S. G., Mowo, J. G., Kalinganire, A., ... & Bayala, J. (2010). Evergreen Agriculture: a robust approach to sustainable food security in Africa. Food security, 2, pp 197-214. DOI:10.1007/s12571-010-0070-7.

Gujarati, D. N. (2003). Basic Econometrics Fourth Edition McGraw Hill Gujarati, DN,(2003). Basic Econometrics.

Islam, M. S., Okubo, K., Islam, A. H. M. S., & Sato, M. (2022). Investigating the effect of climate change on food loss and food security in Bangladesh. SN Business & Economics, 2, pp 1-24. https://doi.org/10.1007/s43546-021-00177-z.

Jemmali, H., Morrar, R., & Ben Aissa, M. S. (2021). The dynamic nexus between climate changes, agricultural sustainability, and food-water poverty in a panel of selected MENA countries. Journal of Water and Climate Change, 12(1), pp 1-17.

Kulikov, I. M., Minakov, I.A, (2019). Scientific Papers Series Management. Economic Engineering in Agriculture and Rural Development, Vol. 19, Issue 4, 2019.PRINT ISSN 2284-7995, E-ISSN 2285-3952.

Kumar, A., Ahmad, M. M., & Sharma, P. (2017). Influence of climatic and non-climatic factors on sustainable food security in India: A statistical investigation. International Journal of Sustainable Agricultural Management and Informatics, 3(1), pp 1-30. DOI:10.1504/IJSAMI.2017.082917.

Ozturk, I. (2017). The dynamic relationship between agricultural sustainability and food-energy-water poverty in a panel of selected Sub-Saharan African Countries. Energy Policy, 107, pp 289-299. DOI: 10.1016/j.enpol.2017.04.048.

Olesen, R. S., Hall, C. M., & Rasmussen, L. V. (2022). Forests support people’s food and nutrition security through multiple pathways in low-and middle-income countries. One Earth, 5(12), pp 1342-1353. https://doi.org/10.1016/j.oneear.2022.11.005.

Poudel, D., & Gopinath, M. (2021). Exploring the disparity in global food security indicators. Global Food Security, 29, 100549. DOI:10.1016/j.gfs.2021.100549.

Renzaho, A. M., & Mellor, D. (2010). Food security measurement in cultural pluralism: Missing the point or conceptual misunderstanding? Nutrition, 26(1), pp 1-9. doi: 10.1016/j.nut.2009.05.001.

Rasul, G. (2014). Food, water, and energy security in South Asia: A nexus perspective from the Hindu Kush Himalayan region. Environmental Science & Policy, 39, pp 35-48. https://doi.org/10.1016/j.envsci.2014.01.010.

Skaf, L., Buonocore, E., Dumontet, S., Capone, R., & Franzese, P. P. (2021). Integrating environmental and socio-economic indicators to explore the sustainability of food patterns and food security in Lebanon. Current Research in Environmental Sustainability, 3, 100047. https://doi.org/10.1016/j.crsust.2021.100047.

Smith, P. (2013). Delivering food security without increasing pressure on land. Global food security, 2(1), pp 18-23. https://doi.org/10.1016/j.gfs.2012.11.008.

Tibesigwa, B., Visser, M., Twine, W., & Collinson, M. (2014). Investigating the sensitivity of household food security to agriculture-related shocks and the implication of informal social capital and natural resource capital: The case of rural households in Mpumalanga, South Africa. South Africa, (470). DOI:10.1007/s11625-015-0332-6.

Wang, Y., Yuan, Z., & Tang, Y. (2021). Enhancing food security and environmental sustainability: A critical review of food loss and waste management. Resources. Environment and Sustainability, 4, 100023. https://doi.org/10.1016/j.resenv.2021.100023.

Willett, W., Rockström, J., Loken, B., Springmann, M., Lang, T., Vermeulen, S., & Murray, C. J. (2019). Food in the Anthropocene: the EAT-Lancet Commission on healthy diets from sustainable food systems. The Lancet, 393(10170), pp 447-492. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(18)31788-4.