اولویت بندی جامعه‌‌محور انواع پاسخ‌‌های واکنشی و پیشگیرانه کنترل بیابان‌‌زایی با رویکرد DPSIR (مطالعه موردی: ایوانکی، استان سمنان)

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی کارشناسی ارشد، گروه بیابان‌‌زدایی، مدیریت و کنترل بیابان، دانشکده کویر شناسی، دانشگاه سمنان

2 استادیار گروه بیابان‌‌زدایی، دانشکده کویر شناسی، دانشگاه سمنان

3 دانشیار گروه بیابان زدایی، دانشکده کویر شناسی، دانشگاه سمنان

4 دانشیار پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی تهران، تهران

چکیده

گسترش بیابان‌‌ها، یکی از مسائل مهم زیست‌محیطی است و تهدیدی جدی برای سلامت اکوسیستم‌ها به شمار می‌رود. این پدیده نه تنها به‌طور مستقیم بر تنوع زیستی تأثیر می‌گذارد، بلکه با افزایش فرسایش خاک و کاهش منابع آب، بر کشاورزی و معیشت جوامع محلی نیز اثرات منفی می‌گذارد. برای مقابله با این چالش، ضروری است، که وضعیت و روند بیابان‌زایی به‌دقت بررسی شده و راهکارهای مناسبی برای مدیریت آن ارائه شود. در این راستا، استفاده از مدل‌های تحلیلی می‌تواند به شناسایی عوامل مؤثر و اولویت‌بندی اقدامات پیشگیرانه و اصلاحی کمک زیادی نماید. مدل DPSIR که به بررسی نیروی محرکه، فشار، وضعیت، اثرات و پاسخ‌ها می‌پردازد، یکی از رویکردهای موثر در این زمینه است. در این پژوهش نیز، این موضوع با استفاده از این رویکرد و به کمک تهیه و توزیع پرسشنامه در مناطق موردمطالعه حومه شهرستان گرمسار (روستاهای چنداب، حسین آباد، کرک، چشمه نادی و احمد آباد) انجام گرفت. ابتدا، حجم نمونه برای نظرسنجی ساکنان با استفاده از فرمول کوکران محاسبه گردید. پایایی و روایی پرسشنامه با استفاده از روش آلفای کرونباخ بررسی شد. در این پژوهش 32 پاسخ شامل 7 مورد واکنشی و 25 مورد پیشگیرانه به منظور کنترل بیابان‌‌زایی و کاهش اثرات مربوطه شناسایی و اولویت بندی شد. در ادامه، نتایج به دست آمده از پرسشنامه‌‌ها توسط نرم‌‌افزار SPSS و با آزمون فریدمن مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. با توجه به نتایج، از دیدگاه جوامع محلی، "اشتغال‌‌زایی و معیشت جایگزین" و "انجام عملیات لایروبی سد" به ترتیب با میانگین رتبه 25.42 و 8.83، بیشینه و کمینه اهمیت را در میان انواع پاسخ های شناسایی شده برای کنترل بیایان زایی و کاهش اثرات مربوطه دارا می‌‌باشند. عملیاتی نمودن انواع پاسخ‌های واکنشی و پیشگیرانه در منطقه مبتنی بر اولویت‌‌ها، نقش مهمی در ارتقا سلامت زیست‌‌بوم و جلوگیری از گسترش بیابان‌زایی در منطقه دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Community-Based Prioritization of Reactive and Proactive Desertification Control Responses Using the DPSIR Framework (Case Study: Ivanaki, Semnan Province)

نویسندگان [English]

  • Zohreh Shahriari 1
  • Mohammadkia Kianian 2
  • Mohammadreza Yazdani 3
  • Amin Salehpour Jam 4
1 Master's graduate, Faculty of Desert Studies, Semnan University, Semnan, Iran
2 Assistant Professor, Faculty of Desert Studies, Semnan University, Semnan, Iran
3 Associate Professor, Faculty of Desert Studies, Semnan University, Semnan, Iran
4 Associate Professor, Soil Conservation and Watershed Management Research Institute, Tehran Agricultural Research, Education and Extension Organization, Tehran, Iran
چکیده [English]

The expansion of deserts is a major environmental issue that poses a serious threat to the health of ecosystems. This phenomenon not only directly affects biodiversity but also has negative impacts on agriculture and the livelihoods of local communities by increasing soil erosion and reducing water resources. To address this challenge, it is essential to carefully examine the status and trends of desertification and to develop appropriate management strategies. In this context, the use of analytical models can significantly assist in identifying effective factors and prioritizing preventive and corrective actions. The DPSIR model, which examines drivers, pressures, states, impacts, and responses, is an effective approach. This study utilized this approach and distributed questionnaires in the study areas around Garmsar County (the villages of Chahdab, Hosseinabad, Kark, Cheshme Nadi, and Ahmadabad). First, the sample size for surveying the residents was calculated using Cochran’s formula. The reliability and validity of the questionnaire were assessed using Cronbach's alpha. In this study, 32 responses, including 7 reactive and 25 preventive measures, were identified and prioritized for controlling desertification and reducing related effects. The results obtained from the questionnaires were analyzed using the SPSS software and the Friedman test. According to the results, from the perspective of local communities, "job creation and alternative livelihoods" and "dredging operations of the dam" were ranked the highest and lowest in terms of importance, with mean ranks of 25.42 and 8.83, respectively, among the identified responses for desertification control and mitigating its effects. Implementing reactive and preventive responses based on priorities plays a crucial role in enhancing ecosystem health and preventing further desertification.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Desertification
  • Stakeholders
  • Preventive Approach
  • Causal Framework
  • Driving Forces

مراجع

امین فنک، داود؛ رضایی، روح­الله؛ و زینال­زاده، کامران. (1400). تحلیل وضعیت بحران حوضه دریاچه ارومیه و ارائه راهکارهای مدیریت پایدار آن: کاربرد مدل DPSIR، علوم و فناوری‌های ترویج کشاورزی ایران، دوره 17، شماره 2، صص: 29-45.
سلیمان‌پور، سیدمسعود؛ صالح‌پورجم، امین؛ نوروزی، علی­اکبر؛ خلیلی، ناصر؛ کشاورز، حجت الله. (1398). دیدگاه‌های کارشناسان در خصوص اولویت‌بندی عوامل مؤثر بر عدم مشارکت پایدار جوامع روستایی در پروژه‌های مدیریت حوزه‌های آبخیز در حوضه مورادآباد، میمند استان فارس، پژوهش مدیریت آبخیز، دوره 32، شماره 3، صص:  53-62.
شیخ، واحدبردی؛ زارعی گاریزی، آرش؛ الوندی، احسان؛ اسدی نیلیوان، امید؛ خسروی، غلامرضا؛ سعدالدین، امیر؛ اونق، مجید. (1397). بومی‌سازی راهکارهای پیشنهادی برای مدیریت حوضه رودخانه هابل. پژوهش‌های آبخیزداری، دوره 32، شماره 4، صص: 2-18.
خالقی، علی. (1400). تعیین خسارات ناشی از فرسایش بادی و درجه آسیب‌پذیری به دلیل ورود ماسه‌های روان در روستای قاسم زمل (مطالعه موردی: استان خوزستان، شهر حمیدیه)، کنفرانس بین‌المللی ششم تحقیقات کاربردی در علوم کشاورزی، منابع طبیعی و محیط زیست، همدان.
طالبان­فرد، علی­اصغر؛ اکبری، مرتضی؛ اعظمی راد، محمود. (1401). ارزیابی مناطق حساس به بیابان‌زایی با استفاده از مدل ESAs و اولویت‌بندی راهکارهای مدیریتی (مطالعه مورد: حوزه کویر نمک، استان خراسان رضوی)، مدیریت بیابان، دوره 10، شماره 2، صص: 1-20.
قباخلو، پوریا؛ کیانیان، محمدکیا؛ صالح‌پورجم، امین؛ نیکو، شیما. (1403). بررسی عوامل مؤثر بر عدم مشارکت پایدار جوامع روستایی در طرح‌های بیابان‌زدایی (مطالعه موردی: شهرستان گرمسار)، مدیریت جامع حوزه‌های آبخیز، دوره 4، شماره 3، صص: 1-13.
کربلایی، مهدی. (1395). بررسی استراتژی‌های مدیریت شهری در کاهش خسارات بلایای طبیعی (سیل و زلزله) بر اساس مدل ارزیابی DPSIR (مطالعه موردی: تهران)، پایان‌نامه دریافت درجه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی. کریمی سنگچینی، ابراهیم؛ صالح‌پورجم، امین؛ مصفایی، جمال؛ پیامنی، کیانفر. (1401). ارزیابی راهکارهای مدیریت ریسک سیل در حوضه آبخیز خرم‌آباد با استفاده از چارچوب DPSIR. گزارش پروژه نهایی، پژوهشکده حفاظت خاک و مدیریت آبخیز، تهران، 78 صفحه.
کمالی، مهدی؛ آذرنیوند، حسین؛ ملکیان، آرش؛ مصفایی، جمال. (1402). ارائه راهکارهای مدیریتی برای حوضه آبخیز آلولا در استان قزوین بر اساس رویکرد DPSIR، پژوهش مدیریت آبخیز، دوره 14، شماره 28، صص: 148-162.
صالح‌پورجم، امین؛ مصفایی، جمال؛ طباطبائی، محمودرضا. (1400). دیدگاه‌ها در خصوص موانع مشارکت مردم در طرح‌های مدیریت حوزه‌های آبخیز در جنوب آران، شهرستان ری. پژوهش مدیریت آبخیز، دوره 34، شماره 2، صص:61-76.
صالح‌پورجم، امین؛ طباطبائی، محمودرضا؛ سرشته‌داری، امیر؛ مصفایی، جمال. (1398). بررسی ویژگی‌های خشکسالی در شمال‌غرب ایران با استفاده از شاخص دسیل. مهندسی و مدیریت حوزه‌های آبخیز، دوره 10، شماره 4، صص:552-563.
مصفایی، جمال؛ صالح‌پورجم، امین؛ طباطبائی، محمودرضا؛ کوثری، محمدرضا. (1400). توسعه پاسخ‌های مدیریت منابع در حوضه آبخیز گرگانرود با استفاده از نرم‌افزار مدلDPSIR . پژوهش مدیریت آبخیز، دوره 34، شماره 1، صص:  93-11.
ملک محمدی، جمشید؛ سادات عظیمی، مژگان؛ بارانی، حسین؛ یگانه، حسن. (1400). بررسی و اولویت‌بندی عوامل مؤثر در تخریب مراتع قشلاقی با استفاده از مدل مفهومی DPSIR (مطالعه موردی شهر شاهرود - استان سمنان)، حفاظت اکوسیستم‌های گیاهی، دوره 9، شماره 18، صص: 191-173.
معماریان، هادی؛ اکبری، مرتضی. (1400). پیش‌بینی اثرات ترکیبی تغییرات اقلیمی و کاربری اراضی بر فرسایش خاک در ایران با استفاده از داده‌هایGloSEM . ایرانی اکوهیدرولوژی، دوره 8، شماره 2، صص: 513-534.
Akbari, M., Memarian, H., Neamatollahi, E., Jafari Shalamzari, M., Alizadeh Noughani, M., & Zakeri, D. (2020). Prioritizing Policies and Strategies for Desertification Risk Management Using MCDM–DPSIR Approach in Northeastern Iran. Environment Development and Sustainability‚ 23, 2503-2523.
Akbari, M., Sarbazi, M., Sibeveic, A., Fadaied, S. (2024). Desertification Risk Assessment and Providing Management Strategies using the DPSIR-M Model in Khorasan Razavi Province. Scientific Journal of Geography and Environmental Hazards, 13(2): 210-239.
Barjas, R., Rostami, N. and Salehpour Jam, A. (2021). Prioritization analysis of effective factors in non-participation of local societies in desertification projects (Case Study: Ain Khosh region, Ilam province). Journal of Spatial Analysis Environmental Hazards, 8(3), 93-106.
Carrascosa, I. P. (2018). Large Group Decision Making: Creating Decision Support Approaches at Scale. Springer.
Duan, T., Feng, J., Zhou, Y., Chang, X., & Li, Y. (2021). Systematic evaluation of management measure effects on the water environment based on the DPSIR-Tapio decoupling model: A case study in the Chaohu Lake watershed, China. Science of the total environment, 801, 149528.
Dzoga, M., Simatele, D. M., Munga, C., & Yonge, S. (2020). Application of the DPSIR framework to coastal and marine fisheries management in Kenya. Ocean Science Journal, 55, 193-201.
EEA (1995). Europe's Environment: the Dobris Assessment. European Environmental Agency, Copenhagen, 8pp.
Elliott, M. (2011), Marine science and management means tackling exogenic unmanaged pressures and endogenic managed pressures – a numbered guide. Marine Pollution Bulletin, 62, 651–655.
Gari, S.R., Guerrero C. E. O., Uribe B., Icely J.D., Newton A. (2018). A DPSIR-analysis of water uses and related water quality issues in the Colombian Alto and Medio Dagua Community Council. Water Science, 32: 318–337
Mohammadabadi, F. and Kolahi, M. (2022). Factors affecting people's participation in natural resource projects implemented in Khorasan Razavi province. Pasture and Watershed, (74), 4(2), 821-835.
Mosaffaie, J., Salehpour Jam, A., Tabatabaei, M.R, & Kousari, M.R. )2021a). Trend assessment of the watershed health based on the DPSIR framework
Mosafaei, J., Salehpour Jam, A., Tabatabaei, M.R, & Kousari, M.R. )2021). Trend assessment of the watershed health based on the DPSIR framework. Land Use Policy, 100, 104911.
Naveedh Ahmed, S., & Schneider, P. (2020). A DPSIR assessment on ecosystem services challenges in the Mekong Delta, Vietnam: Coping with the impacts of sand mining. Sustainability, 12(22), 1-29.
Ningal, T., Hartemink, A.E., & Bregt, A.K. (2008). Land use change and population growth in the Morobe Province of Papua New Guinea between 1975 and 2000. Journal of Environmental Management, 87(1): 117-124.
Qu, S., Hu, S., Li, W., Wang, H., Zhang, C., & Li, Q. (2020). Interaction between urban land expansion and land use policy: An analysis using the DPSIR framework. Land Use Policy, 99, 104856.
Saleh pour Jam, A., Mosaffaie, J., Tabatabaei, M.R. (2021a). Assessment of comprehensiveness of soil conservation measures using the DPSIR framework. Environmental Monitoring & Assessment, 193(1): 1-9.
Salehpour Jam, A., Mosaffaie, J., Tabatabaei, M.R. (2021b). Management Responses for Chehel-Chay Watershed Health Improvement Using the DPSIR Framework. Journal of Agricultural Science & Technology, 23(4): 797-811.
Shao, C., Guan, Y., Chu, C., Shi, R., Ju, M., & Shi, J. (2014). Trends analysis of ecological environment security based on DPSIR model in the coastal zone: A survey study in Tianjin, China. International Journal of Environment Research, 8(3): 765-778.
مخاطرات محیط طبیعی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از تاریخ 17 خرداد 1404

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 02 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری: 03 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش: 17 خرداد 1404
  • تاریخ اولین انتشار: 17 خرداد 1404
  • تاریخ انتشار: 17 خرداد 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار