تحلیل تاثیر فعالیت‌‌های انسانی و خصوصیات باد بر وضعیت مورفولوژیکی و دینامیکی ریگزارها (مطالعه موردی: ریگزارهای استان سیستان و بلوچستان)

مقصودی, مهران; گنجائیان, حمید

doi:10.22111/jneh.2025.51181.2104

تحلیل تاثیر فعالیت‌‌های انسانی و خصوصیات باد بر وضعیت مورفولوژیکی و دینامیکی ریگزارها (مطالعه موردی: ریگزارهای استان سیستان و بلوچستان)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

¹ استاد ژئومورفولوژی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

² دانشجوی دکتری ژئومورفولوژی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

10.22111/jneh.2025.51181.2104

چکیده

ریگزارها به‌‌مجموعه‌‌ای از تپه‌‌های ماسه‌‌ای اطلاق می‌‌شود که در شکل و اندازه‌‌های مختلفی هستند. یکی از خصوصیات ریگزارها، دینامیک فعال آن‌‌ها است که به‌‌عنوان یک تهدید جدی برای نواحی سکونتگاهی و فعالیت‌‌های انسانی محسوب می‌‌شود. ریگزارهای استان سیستان و بلوچستان دارای تنوع مورفولوژی بالایی هستند و از نظر دینامیکی نیز وضعیت فعالی دارند، به همین دلیل در این پژوهش به بررسی وضعیت مورفولوژیکی و دینامیکی آن‌‌ها پرداخته شده است. این تحقیق بر مبنای روش‌‌های سنجش از دوری و اطلاعات آماری بوده است. در این تحقیق از تصاویر ماهواره‌‌ای و اطلاعات آماری مربوط به سرعت و جهت بادهای منطقه به‌‌عنوان مهم‌‌ترین داده‌‌های تحقیق استفاده شده است. همچنین نرم‌‌افزارهای ArcGIS و WRplot‌‌، مهم‌‌ترین ابزارهای تحقیق بوده است. در این تحقیق ابتدا به بررسی وضعیت مورفولوژیکی و دینامیکی تپه‌‌های ماسه‌‌ای پرداخته شده است و سپس ارتباط آن با سرعت و جهت بادهای منطقه و همچنین فعالیت‌‌های انسانی تحلیل شده است. نتایج این تحقیق نشان داده است که از مجموع 1068 کیلومترمربع ریگ سیستان، حدود 60 درصد از آن را تپه‌‌های ماسه‌‌ای عرضی ساده دربرگرفته است و با توجه به اینکه میانگین حرکت تپه‌‌های ماسه‌‌ای این ریگ بین 2 تا 90 متر (در طی سال‌‌های 2005 تا 2020) بوده است، بنابراین از نظر دینامیکی نیز دارای وضعیت فعالی است. همچنین نتایج آنالیز بادهای منطقه نشان داده است که در مناطق شمالی ریگ سیستان دارای بالاترین میانگین سرعت باد هستیم ولی به دلیل اینکه تپه‌‌های ماسه‌‌ای توسط فعالیت‌‌های انسانی ثبیت شده است، دارای کم‌‌ترین میزان حرکت بوده‌‌اند اما تپه-های ماسه‌‌ای مناطق جنوبی به دلیل پوشش‌‌گیاهی کم‌‌تر و نبود موانع ژئومورفولوژیکی، دارای حرکت بیش‌‌تری بوده‌‌اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

مخاطرات محیط طبیعی

عنوان مقاله [English]

Analysis of the effects of human activities and wind characteristics on the morphological and dynamic state of ergs (Case Study: ergs of Sistan and Baluchestan Province)

نویسندگان [English]

Mehran Maghsoudi ¹
Hamid Ganjaeian ²

¹ Professor of Geomorphology, University of Tehran, Tehran, Iran

² PhD. Student of geomorphology, University of Tehran, Tehran, Iran

چکیده [English]

Ergs are a collection of dunes of various shapes and sizes. One of the characteristics of dunes is their active dynamics, which are considered a serious threat to residential areas and human activities. Dunes in Sistan and Baluchestan provinces have high morphological diversity and are dynamically active, which is why this study examined their morphological and dynamic status. This research was based on remote sensing methods and statistical information. In this study, satellite images and statistical information related to the speed and direction of the winds in the region were used as the most important research data. ArcGIS and WRplot software were the most important research tools. In this study, the morphological and dynamic status of dunes was first examined, and then their relationship with the speed and direction of the winds of the region and human activities was analyzed. The results of this study have shown that of the total 1068 square kilometers of the Sistan Dune, about 60 percent of it is covered by simple crescent dunes, and given that the average movement of the dunes of this dune has been between 2 and 90 m (during the years 2005 to 2020), it is therefore dynamically active. In addition, the results of the analysis of the winds of the region have shown that the northern areas of the Sistan Dune have the highest average wind speed, but because the dunes have been fixed by human activities, they have had the least amount of movement, but the dunes of the southern areas have had more movement due to less vegetation cover and the absence of geomorphological barriers.

کلیدواژه‌ها [English]

Dunes
Dune shape
Dune dynamics
Sistan and Baluchestan ergs

مراجع

جدیدالاسلامی قلعهنو، مهدی. (1403). تحلیل فرایندهای رسوبات بادی و مخاطرات آن در دشت سیستان. مخاطرات محیط طبیعی، 13(42)، 90-71. https://doi.org/10.22111/jneh.2024.47555.2014

ربانی، ابوالفضل؛ محسنی، ندا؛ حسینزاده، سیدرضا. (1399). بررسی نقش فرایندهای ژئومورفیک در مورفولوژی نبکاهای مناطق نیمه‌خشک. جغرافیا و مخاطرات محیطی، 9 (36)، 105-93. https://doi.org/10.22067/geoeh.2021.68982.1021

شریفی پیچون، محمد؛ امیدوار، کمال؛ میری، زینب. (1399). بررسی مورفولوژی تپههای ماسهای و انطباق آن با دادههای باد در منطقه ریگ زرین. کاوشهای جغرافیایی مناطق بیابانی، 8 (1)، 27-1. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.2345332.1399.8.1.1.6

صادقیروش، محمدحسن. (1397). تحلیل فرسایش بادی و تعیین جهت حرکت ماسههای روان در دشت خضرآباد یزد. مهندسی و مدیریت آبخیز، 10 (1)، 107-95. https://doi.org/10.22092/IJWMSE.2017.108120.1216

مشهدی، ناصر. (1403). مورفودینامیک تپه‌های ماسه‌ای و الگوهای باد (مطالعه موردی: ارگ جدید و جوان جنوب شرق قم). جغرافیا و مخاطرات محیطی، 13 (1)، 338-317. https://doi.org/10.22067/geoeh.2022.76706.1227

مقصودی، مهران؛ فتحالهزاده، محمد؛ گنجائیان، حمید. (1400). پایش تغییرات سرعت باد و اثر آن بر جابجایی و تغییرات تپههای ماسهای در ریگ لوت. سپهر، 30 (118)، 126-113. https://doi.org/10.22131/sepehr.2021.246137

مقصودی، مهران؛ گنجائیان، حمید . (1403). طبقهبندی ریگزارهای اطراف دشت کویر و چاله مسیله و ارزیابی تغییرات آنها، دو فصلنامه کواترنری ایران، 10(1 و 2)، 107-88. https://doi.org/10.22034/irqua.2025.2054847.1042

مقصودی، مهران؛ گنجائیان، حمید. (1404). بررسی وضعیت پراکندگی و وسعت ریگزارهای ایران با استفاده از روش‌های سنجش از دوری. جغرافیا و برنامه ریزی محیطی، 36(2)، 112-89. https://doi.org/10.22108/gep.2025.145019.1721

مقصودی، مهران؛ گنجائیان، حمید. (1404). طبقهبندی و تحلیل وضعیت مورفولوژیکی و دینامیکی تپههای ماسهای (مطالعه موردی: ریگ خوزستان). پژوهشهای فرسایش محیطی، ۱۵(۲)، 19-1. http://dx.doi.org/10.61186/jeer.15.2.1

مقصودی، مهران؛ گنجائیان، حمید؛ حسینی، سیدجواد. (1397). ارزیابی کارایی روشهای طبقهبندی نظارتشده و نظارتنشده در پایش ریگزارها (مطالعهی موردی: ریگ جازموریان). مطالعات جغرافیایی مناطق خشک، 9(32)، 92-81. https://jargs.hsu.ac.ir/article_161472.html

ممقانی، عباس؛ زارع احمدآباد، محسن؛ مقصودی, مهران. (1398). منشأ یابی ماسه‌های بادی با استفاده از کانی‌شناسی و مورفوسکوپی دانه‌های ماسه (مطالعة موردی: قوم تپه صوفیان- شمال دریاچه ارومیه). جغرافیا و مخاطرات محیطی، 8 (3)، 95-77. https://doi.org/10.22067/geo.v8i3.81703

نگهبان، سعید؛ گنجائیان، حمید؛ قیصریان، سیدسعدی؛ ابراهیمی، عطرین. (1403). شناسایی کانون‌های گردوغبار و تحلیل عوامل مؤثر در وقوع آن بر مبنای داده‌های سنجش‌ازدوری (مطالعه موردی: جنوب غرب ایران). جغرافیا و مخاطرات محیطی، 13(4)، 405-386. https://doi.org/10.22067/geoeh.2024.89088.1504

Ashkenazy, Y., Yizhaq, H., Tsoar, H. (2012). Sand dune mobility under climate change in the Kalahari and Australian deserts. June 2012 Climatic Change, 112(3), 1-23. http://dx.doi.org/10.1007/s10584-011-0264-9

Blasco, J. M.D., Chini, M., Verstraeten, G., & Hanssen, R.F. (2020). Sand Dune Dynamics Exploiting a Fully Automatic Method Using Satellite SAR Data. Remote Sensing 12 (22), 1-22. https://doi.org/10.3390/rs12233993

Dammala, P.K., Kolli, S., Garaga, R., Reddy, K.R., Kumar, P. (2025). Aeolian sand dune fixation – critical review of measures, challenges, and future perspectives with a case study on Thar Desert. CATENA, 250. https://doi.org/10.1016/j.catena.2025.108786

Fryberger, S.G. (1979). Dune forms and wind regime. In: McKee, E.D. (Ed.), A Study of Global Sand Seas. Geological Survey Professional Paper, 137–169. https://www.researchgate.net/publication/349216893

Lancaster, N. (2009). Dune morphology and dynamics. In: Parsons A J, Abrahams AD (eds) Geomorphology of desert environments. Springer, 824 P. https://10.0.3.239/978-1-4020-5719-9_18

Lancaster, N., 1995. The Geomorphology of Desert Dunes. Routledge, London, 290 P. http://dx.doi.org/10.4324/9780203413128

Liu, H., Xiao, Z., Zheng, X., 2024. A trans-scale simulation of aeolian sand flow – dune – dune field based on actual environmental wind field. Geomorphology, 463. https://doi.org/10.1016/j.geomorph.2024.109358

Maghsoodi, M., & Ganjaeian, H. (2025). Aeolian Geomorphology of Ergs and Dunefields in Iran. Desert, 30(1), 41-66. https://doi.org/10.22059/jdesert.2025.102461

Maghsoudi, M., & Ganjaeian, H. (2025). The Morphology and Morphodynamics of Aeolian Landforms in the Jazmurian Erg: An Analysis of Environmental Controls. Desert Ecosystem Engineering, 14(48), 111-127. https://doi.org/%E2%80%8E10.22052/deej.2025.257208.1113

Maghsoudi, M., Navidfar, A., & Mohammadian, A. (2017). The sand dunes migration patterns in Mesr Erg region using satellite imagery analysis and wind data. Natural Environment Change, 3(1), 33-43. https://doi.org/10.22059/jnec.2017.225011.62

Qian, G., Yang, Z., Xuegang, X., Dong, Z., & Guo, Y. (2024). Seasonal morphological evolution and migration of granule ripples in the Sanlongsha Dune Field, northern Kumtagh Sand Sea, China. Geomorphology, 444. https://doi.org/10.1016/j.geomorph.2023.108951

Sparavigna, A.C. (2013). A Study of Moving Sand Dunes by Means of Satellite Images. International Journal of Sciences 2, 33-42. https://doi.org/10.18483/ijSci.229

Sun, W., Gao, X. (2022). Geomorphology of sand dunes in the Taklamakan Desert based on ERA5 reanalysis data. Journal of Arid Environments, 207. https://doi.org/10.1016/j.jaridenv.2022.104848

Wang, X., Dong, Z., Zhang, J., & Chen, G. (2002). Geomorphology of sand dunes in the Northeast Taklimakan Desert. Geomorphology, 42(3-4), 183-195. https://doi.org/10.1016/S0169-555X(01)00085-X

Wiggs, G.F.S., Atherton, R.J., & Baird, A.J. (2004). Thresholds of aeolian sand transport: establishing suitable values. Sedimentology 51 (1), 95-108. https://doi.org/10.1046/j.1365-3091.2003.00613.x

Zhang, G.F., Molina, C.A., Shi, P., Lin, D., Jose A., Feng Kong, G., & Chen, D. (2019). Impact of near-surface wind speed variability on wind erosion in the eastern agro-pastoral transitional zone of Northern China (1982–2016). Agricultural and Forest Meteorology, 271, 102- 115. https://dx.doi.org/10.1016/j.agrformet.2019.02.039.