شناسایی مناسب‌ترین راهبردهای بیابان‌زایی به روش بردار ویژه و مدل ویگور

صادقی روش, محمد حسن; خسروی, حسن

doi:10.22111/jneh.2020.30915.1544

شناسایی مناسب‌ترین راهبردهای بیابان‌زایی به روش بردار ویژه و مدل ویگور

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

¹ دانشیار گروه محیط زیست، دانشکده کشاورزی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تاکستان، تاکستان

² دانشیار گروه احیاء مناطق خشک و کوهستانی، دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران

10.22111/jneh.2020.30915.1544

چکیده

بیابان‌زایی عبارتست از تخریب اراضی در نواحی خشک، نیمه خشک و خشک نیمه مرطوب که در نتیجه عوامل گوناگون از جمله تنوع اقلیمی و فعالیت‌های انسانی حادث می‌شود. توسعه بیابان محدودیت‌های بسیاری از لحاظ کشاورزی، تأمین مواد غذایی، پرورش دام، توسعه صنعت و ارائه هزینه‌های خدماتی ایجاد می‌نماید. این پدیده فرایندی است که به تدریج توسعه و تشدید یافته و هزینه‌های اصلاح آن بشکل تصاعدی افزایش می‌یابد، لذا با توجه به محدودیت منابع و حساسیت مناطق بیابانی ارائه راهبردهای بهینه مقابله با بیابانی شدن به صورت بومی از ضروریات امر و شرط لازم دستیابی به موفقیت در کنترل و کاهش اثرات این پدیده است. بنابراین این پژوهش با هدف ارائه راهبردهای بهینه به صورت نظامند و در قالب یک مدل تصمیم‌گیری گروهی انجام گرفت. به این منظور در ابتدا در چارچوب روش تصمیم‌گیری چند شاخصه و با استفاده از تکنیک بردار ویژه، ارجحیت شاخص‌ها بدست آمد. و سپس اولویت راهبردها با استفاده از مدل ویگور مورد ارزیابی قرار گرفت. با ارزیابی شروط انتخاب راهبردهای بهینه در چارچوب مدل مذکور ملاحظه شد که، راهبردهای جلوگیری از تبدیل و تغییر نامناسب کاربری اراضی (A18) با شاخص ویگور معادل صفر( )، توسعه و احیاء پوشش گیاهی (A23) با شاخص ویگور و تعدیل در برداشت از منابع آب زیرزمینی (A31) با شاخص ویگور به ترتیب به عنوان مهمترین راهبردهای بیابانزدائی در منطقه می باشند. بنابراین پیشنهاد شد که در طرح‌های کنترل و کاهش اثرات بیابانزایی و احیاء اراضی تخریب یافته، نتایج و رتبه‌بندی به دست آمده مورد توجه قرار گیرد.
بیابانزایی عبارتست از تخریب اراضی در نواحی خشک، نیمه خشک و خشک نیمه مرطوب که در نتیجه عوامل گوناگون از جمله تنوع اقلیمی و فعالیتهای انسانی حادث میشود. توسعه بیابانمحدودیتهایبسیاریازلحاظکشاورزی،تأمینموادغذایی،پرورشدام،توسعهصنعتوارائههزینههایخدماتی ایجادمینماید.اینپدیدهفرایندیاستکهبه تدریجتوسعهوتشدیدیافتهوهزینههایاصلاحآنبشکلتصاعدیافزایش مییابد، لذا با توجه به محدودیت منابع و حساسیت مناطق بیابانی ارائه راهبردهای بهینه مقابله با بیابانی شدن به صورت بومی از ضروریات امر و شرط لازم دستیابی به موفقیت در کنترل و کاهش اثرات این پدیده است. بنابراین این پژوهش با هدف ارائه راهبردهای بهینه به صورت نظامند و در قالب یک مدل تصمیمگیری گروهی انجام گرفت. به این منظور در ابتدا در چارچوب روش تصمیمگیری چند شاخصه و با استفاده از تکنیک بردار ویژه، ارجحیت شاخصها بدست آمد. و سپس اولویت راهبردها با استفاده از مدل ویگور مورد ارزیابی قرار گرفت. با ارزیابی شروط انتخاب راهبردهای بهینه در چارچوب مدل مذکور ملاحظه شد که، راهبردهای جلوگیری از تبدیل و تغییر نامناسب کاربری اراضی (A₁₈) با شاخص ویگور معادل صفر()، توسعه و احیاء پوشش گیاهی (A₂₃) با شاخص ویگور و تعدیل در برداشت از منابع آب زیرزمینی (A₃₁) با شاخص ویگور به ترتیب به عنوان مهمترین راهبردهای بیابانزدائی در منطقه می باشند. بنابراین پیشنهاد شد که در طرحهای کنترل و کاهش اثرات بیابانزایی و احیاء اراضی تخریب یافته، نتایج و رتبهبندی به دست آمده مورد توجه قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Identifying the most appropriate of combat desertification alternatives by using the Eigenvector Method and the Vikor Model

نویسندگان [English]

Mohammad Hassan Sadeghi Ravesh ¹
Hassan Khosravi ²

¹ Associate Professor, Department of Environment, College of Agriculture, Takestan Branch, Islamic Azad University, Takestan, Iran

² Associate Professor, Department of Arid and Mountainous Regions Reclamation, Faculty of Natural Resources, University of Tehran, Tehran, Iran.

چکیده [English]

Desertification is defined as land degradation in arid, semi-arid and dry sub-humid that caused as a result of various factors including climatic variations and human activities. Desertification causes many restrictions in terms of agriculture, food security, livestock rising, industry and providing service costs. This phenomenon is a process that gradually developed and accelerated and adjustment costs are increasing exponentially, so according to resource constraints and the desert area sensitivity, providing optimal Combat desertification alternatives natively is necessary to achieve success in controlling and reducing the effects of this phenomenon among different regions. Therefore, this study was performed to provide a systematic and optimal alternative in a group decision-making model. To this aim, at the first in the framework of Multiple Attribute Decision-making (MADM), indices priority was determined using the Eigenvector model. Then, alternatives priority was evaluated by the VIKOR model. Assessing selecting conditions of optimal alternatives in the context of the mentioned model showed that Prevention of unsuitable land use changes (A18), vegetation cover development and reclamation (A23) and modification of groundwater harvesting (A31) with VIKOR index of =0, 0.3083 and 0.6241were selected as the main desertification hazards control alternative in the study area, respectively. Therefore, it is suggested that the obtained results and ranking should be considered in projects of controlling and reducing the effects of desertification and rehabilitation of degraded land plans.

کلیدواژه‌ها [English]

Desertification Hazards control
Eigenvector Technique
Multi-Attribute Decision Making (MADM)
Vikor Model
Pairwise comparison

مراجع

آذر، عادل؛ رجبزاده، علی (1396)، تصمیمگیری کاربردی، رویکرد MADM. انتشارات نگاه دانش. چاپ ششم، 186صفحه.

آذر، عادل؛ معماریانی، عزیز اله (1382)، AHP تکنیکی نوین برای تصمیمگیری گروهی، دانش مدیریت، شماره 28، صص 32-22.

اصغرپور، محمدجواد (1394)، تصمیم‌‌گیری چند معیاره، انتشارات دانشگاه تهران. چاپ پانزدهم، 398 صفحه.

رمضانی مهریان، مجید؛ ملک محمدی، بهرام؛ جعفری، حمید رضا؛ رفیعی، یوسف (1390)، مکانیابی محلهای انجام عملیات تغذیه مصنوعی آبهای زیرزمینی با بکارگیری روشهای تصمیمگیری چند معیاره و سامانه اطلاعات جغرافیایی، مطالعه موردی: استان هرمزگان دشت شمیل و آشکارا، علوم و مهندسی آبخیزداری ایران، شماره 14، صص 10-1.

صادقی روش، محمد حسن (1387)، بررسی عوامل تأثیرگذار بیابانزایی در تخریب محیط زیست، رساله دکتری، دانشکده محیط زیست، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم وتحقیقات تهران، 395 صفحه.

صادقی روش، محمد حسن (1392)، ارزیابی راهبردهای بیابانزدائی با کاربرد مدل پروموتاسیون مطالعه موردی: منطقه خضرآباد یزد، مجله مدیریت و برنامه ریزی محیط زیست، سال سوم، شماره 4، صص 14-5.

صادقی روش، محمد حسن (1393)، ارزیابی راهبردهای مقابله با بیابانی شدن با کاربرد مدل رتبه بندی بردا، مطالعه موردی: منطقه خضرآباد یزد، مجله مدیریت و برنامه ریزی محیط زیست، سال چهارم، شماره2، صص24-13.

صادقی روش، محمد حسن (1397)، رتبهبندی راهبردهای بیابانزدایی دشت اردکان - خضرآباد با استفاده از روش آنتروپی شانون و مدل ارسته، پژوهش‌های فرسایش محیطی،سال جهارم، شماره8، صص40-19.

صادقی روش، محمد حسن؛ احمدی، حسن؛ زهتابیان، غلامرضا؛ طهمورث، محمد (1389)، کاربرد فرایند تحلیلی سلسله مراتبی (AHP) در ارزیابی راهبردهای بیابانزدائی، فصلنامة تحقیقات مرتع و بیابان ایران، جلد17، شماره 1، صص 50- 35.

صادقی روش، محمد حسن؛ جبالبارزی، بهاره (1396)، رتبهبندی راهبردهای بیابانزایی با استفاده از تئوری مطلوبیت چند معیاره (MAUT) مطالعه موردی، منطقه خضرآباد یزد، علوم و تکنولوژی محیط زیست (در نوبت چاپ)

صادقی روش، محمد حسن؛ خسروی، حسن (1394)، کاربرد فرایند تحلیل شبکهای (ANP) در ارزیابی راهبردهای بیابانزدائی، مهندسی اکوسیستم های بیابانی، سال چهارم، شماره 8، صص 24-11.

صادقی روش، محمد حسن؛ خسروی، حسن (1395)، ارزیابی راهبردهای بیابانزدایی با کاربرد روش رتبهبندی بردای فردی، مهندسی اکوسیستمهای بیابانی، دوره 5. شماره12، صص 121 تا 109.

صادقی روش، محمد حسن؛ خسروی، حسن (1397) ارزیابی راهبردهای مقابله با بیابانزایی با کاربرد رویکردهای تصمیمگیری چندگانه و تحلیل عاملی، کاوشهای جغرافیایی مناطق بیابانی، سال 6. شماره1، صص 255 تا 229.

صادقی روش، محمد حسن؛ زهتابیان، غلامرضا (1392)، رتبهبندی راهبردهای بیابانزدایی با استفاده از رویکرد MADM و مدل مجموع وزنی (WSM)، مطالعه موردی: منطقه خضرآباد یزد، مجله پژوهشهای آبخیزداری. شماره100، صص 11 تا 2.

صادقی روش، محمد حسن؛ طهمورث، محمد (1393)، ارزیابی راهبردهای بیابانزدایی با کاربرد مدل تاپسیس فازی (FTOPSIS)، علوم و مهندسی محیط زیست، سال1. شماره3، صص 94 تا 79.

قدسی پور، سید حسن (1395)، فرایند تحلیل سلسله مراتبی(AHP)، انتشارات دانشگاه امیرکبیر. چاپ دوازدهم، 222 صفحه

Chang, C. L., (2010), A modified VIKOR method for multiple criteria analysis, Environmental Monitoring and Assessment, Vol. 168, No.1-4, 339-344.

Cheng, Ch. B., (2004), Group opinion aggregation based on a grading process: A method for constructing triangular Fuzzy numbers, Computers, and Mathematics with Applications, Vol. 48, No.10-11, 1619-1632.

Chu, M. T., Shyu, J. Z., Tzeng, G. H., Khosla, R., (2007), Comparison among three analytical methods for knowledge communities group-decision analysis, Expert Systems with Applications, Vol. 33, No. 4, 1011-1024. Espinasse, B., Guy, P., Eugene C., (1997), Negotiation support systems: A multi-criteria and multi-agent approach, European Journal of Operational Research, Vol. 103, No.2, 389- 409.

Grau, J. B., Anton, J. M., Tarquis, A. M., Colombo, F., Rios, L., Cisneros, J. M., (2010), Mathematical model to select the optimal alternative for an integral plan to desertification and erosion control for the Chaco Area in Salta Province (Argentine), Journal of Biogeosciences Discussions, Vol. 7, 2601–2630.

Jabeur, K. h., Martel, J., (2007), A collective choice method based on individual preferences relational systems (p.r.s.), European Journal of Operational Research, Vol. 177, No. 3, 1549- 1565.

Opricovic, S., (1998), Multi-criteria optimization of a civil engineering system, Faculty of Civil Engineering, University of Belgrade, Belgrade, 302 p.

Opricovic, S., Tzeng, G. H., (2004), Compromise solution by MCDM methods: A comparative analysis of VIKOR and TOPSIS”. European Journal of Operational Research, Vol.156, No. 2, 445–455.

Opricovic, S., Tzeng, G. H., (2007), Extended VIKOR method in comparison with outranking methods, EuropeanJournal of Operational Research, Vol. 178: No.2, 514–529.

Opricovic, S., Tzeng, G. H., (2008), A Comparative analysis of the DEA-CCR model and the VIKOR method, Yugoslav Journal of Operations Research, Vol. 18, No. 2, 187-203.

Saaty, T. L., (1977), A scaling method for priorities in hierarchical structures, Journal of Mathematical Psychology, Vol. 15, No. 3, 234-281.

Sadeghi Ravesh, M. H., Khosravi, H., (2014), Application of AHP and ELECTRE models for assessment of de-desertification alternatives in central Iran, DESERT, Vol. 19-2,141-153.

Sadeghi Ravesh, M. H., Khosravi, H., Abolhasani, A., (2016), Evaluation of combating desertification alternatives using PROMETHEE model, Journal of Geography and Geology, Vol. 8, No. 2, 1-14.

Sadeghi Ravesh, M. H., Khosravi, H., Ghasemian, S., (2015), Application of Fuzzy Analytical Hierarchy Process (FAHP) for Assessment of combating-desertification alternatives in central Iran, Journal of Natural Hazard, Vol. 75, 653-667.

Sadeghi Ravesh, M. H., Khosravi, H., Ghasemian, S., (2016), Assessment of combating strategies using the Liner Assignment (LA) method, Journal of Solid Earth, Vol.7, 773-683.

Sadeghi Ravesh, M. H., Zehtabian, G. R., Ahmadi, H., Khosravi, H., (2012), Using analytic hierarchy process method and ordering technique to assess de-desertification alternatives, case study: Khezrabad, YAZD, IRAN, Carpathian journal of earth and environmental sciences, Vol.7, No.3, 51-60.

Sepehr, A., Peroyan, N., (2011), Vulnerability mapping of desertification and combat desertification alternative ranking in Korasan-e-Razavi province ecosystems with application PROMETHEE model, Journal of Earth science researches, Vol. 8, 58-71.

Xiaozhan, Xu., Martel, J. M., Lamond, B. F., (2004), A multiple criteria ranking procedure based on a distance between partial preorders, European Journal of Operational Research, Vol. 133, No.1, 69-80.